Ο «Χριστόφορος Κολόμβος» του Καζαντζάκη

Την περίοδο 1975 – 1976 το «Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο» του Μάνου Κατράκη, ύστερα από πολλές περιπέτειες, κυρίως μέσα στη δικτατορία, βρήκε επιτέλους υπήνεμο λιμάνι στον Πειραιά. Και αποφάσισε να εγκαινιάσει αυτή τη νέα περίοδο με ένα έργο υψηλών πνευματικών στόχων, τον «Χριστόφορο Κολόμβο» του Νίκου Καζαντζάκη. Και ήταν προς τιμήν τότε και του ίδιου του Κατράκη, γιατί είχε να αντιπαλαίσει με τη γύρω ιδεοκαπηλική ψύχωση και για το ίδιο το έργο. Συνεργάστηκε με ένα παλιό του γνώριμο, τον σημαντικό λόγιο σκηνοθέτη Αλέξη Σολομό, με τον μέγιστο ζωγράφο και σκηνογράφο Σπύρο Βασιλείου και με τον μεγάλο μας συνθέτη Μίκη Θεοδωράκη. Μαζί του στη σκηνή, μεταξύ άλλων, ο Βύρων Πάλλης, ο Ηλίας Σταματίου, ο Γιάννης Κοντούλης. Στο κριτικό μου σημείωμα στο ΒΗΜΑ στις 18.12.75 έγραφα: «Ο Νίκος Καζαντζάκης είναι ένας δύσκολος ποιητής. Εγινε γνωστός και διαβάστηκε ως μυθιστοριογράφος, αλλά φοβάμαι πως το μυθιστόρημα του Καζαντζάκη ήταν μια λύση απελπισίας. Ηρθε στο τέλος της ζωής του ως Δούρειος Ιππος για να εκπορθήσει τις ψυχές που έμειναν απαθείς και αδιάφορες στον ποιητικό του λόγο. Μέσα στο μυθιστόρημα και με το μυθιστόρημα απλοποίησε την κραυγή του, απάλυνε την αγωνία του και διοχέτευσε σε οικείες μορφές την ανοίκεια θεομαχία του. Ο Καζαντζάκης, όπως ο Σαρτρ, με το μυθιστόρημα διοχέτευσε το φιλοσοφικό του βίωμα.

Οπως ο Οδυσσέας

Ο καίριος Καζαντζάκης είναι ο ποιητής. Ο μυθιστοριογράφος πλάθει ιστορίες και, όπως ο ίδιος το έλεγε, παραμυθάς, ως ποιητής έχει όραμα. Κι αν υπάρχει κάτι πρωτότυπο και νέο στη ποίηση του Καζαντζάκη είναι το όραμα.

Ο “Χριστόφορος Κολόμβος”, όπως ο Οδυσσέας, όπως ο Καποδίστριας, όπως ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, είναι μια από τις άπειρες μορφές που πήρε ο ποιητής για να βιώσει το όραμά του. Ο άνθρωπος του Καζαντζάκη, άφοβος και απελπισμένος και γι΄αυτό ελεύθερος, πλανιέται ανάμεσα στο χάος της γέννησης και στο χάος του θανάτου, βιώνοντας την αγωνία του αγώνα. Μόνος κι έρημος στα όρια του καιρού και του τόπου αγωνίζεται να δικαιολογήσει την ύπαρξη, πραγματώνοντάς την με την αιώνια δίψα. Καθήκον του ανθρώπου είναι η δίψα, η πείνα και η χωρίς απόκριση φωνή μέσα στην έρημο. Δηλαδή, αντλώντας δύναμη από τον εαυτό του, όπως ο “άνθρωπος” του Νίτσε, αυτάρκης και σχεδόν φυτικός, όπως ο βουδιστής, αίρων τα αμαρτίας των άλλων, όπως ο Χριστός, οικοδόμος νέων ψυχών, όπως ο Λένιν, διά Χριστόν σαλός, όπως οι τρελοί άγιοι της Ανατολής και ο Φραγκίσκος της Ασίζης, ο άνθρωπος του Καζαντζάκη, ο ποιητής ο ίδιος, πασχίζει να θητεύσει στον αιώνα του με την πυρπόληση του εαυτού του. Ιερό σφάγιο, βορά στη λαιμαργία των όχλων, των ανύποπτων και των ανίδεων. Ο Καζαντζάκης, σε όλη την ποίησή του, προσπαθεί να γεφυρώσει τις προσωπικές αντιφάσεις του. Το ιερό κονταροχτυπιέται με το φυσικό και το ατομικό με το κοινωνικό. Το θνητό με το αθάνατο.

Στο βάθος ο Καζαντζάκης παλεύει με τη Ιστορία, την ιστορία συνεχώς προκαλεί και την καλεί να του απαντήσει. Γι΄αυτό βγαίνει προς προϋπάντησή της με τις μάσκες των εκλεκτών ψυχών που ταξιδεύουν για να σώσουν το νόημά της. Μέσα από την αγωνία του να περισωθεί πασχίζει να ξαναγράψει την Ιστορία του κόσμου στα μέτρα της αγωνίας του μεταμφιεσμένος. Ο Χριστόφορος Κολόμβος είναι μια από τις επιτυχημένες μεταμφιέσεις του. Ο Αλέξης Σολομός ισχυρίζεται πως το έργο είναι τραγωδία και προσεγγίζει τις αισχύλειες κορυφές. Αν υπάρχει τραγωδία στον Χριστόφορο Κολόμβο, βρίσκεται στο επίπεδο της γραφής. Η σύγκρουση βρίσκεται έξω από τη σκηνή. Το έργο περιγράφει την κάθαρση του ποιητή, γράφοντας τον αγώνα του να περισωθεί μέσα στο πρόσωπο της ιστορίας.

Η δοκιμασία

Ο Χριστόφορος Κολόμβος είναι ο Καζαντζάκης δικαιωμένος μέσα στο προσωπικό του όραμα για την ιστορία. Σ΄αυτό το επίπεδο το έργο είναι πραγματικά ενδιαφέρον, ο ήρωας δοκιμάζεται με μια σειρά θεατρικών σκηνών που και μαστοριά έχουν και γνησιότητα. Η δράση περιορίζεται και εντείνεται το πάθος, η διάνοια και η πειθώ. Χωρίς να θέλω να κάνω πρόχειρες συγκρίσεις, η δόμηση του Καζαντζάκη δεν διαφέρει καθόλου από τη δόμηση του Ιονέσκο, π.χ., στην “Πείνα και Δίψα”. Πρέπει πάντως να πω πως ο λόγος του Ελληνα και βαθύτερος είναι και πιο καίριος και πιο σοβαρός. Ηταν χρέος να ακουστεί στην ελληνική σκηνή, επιτέλους. Το καλοκαίρι, με την ευκαιρία του “Λάζαρου” του Πρεβελάκη και του “Διγενή” του Σικελιανού είχα ευχηθεί στη στροφή προς τα άπαιχτα ποιητικά μας έργα. Είχα αναφέρει τον “Κολόμβο”. Τιμή στον Κατράκη που τον παρουσίασε.

Για το θέατρό μας αυτοί οι συγγραφείς και τα έργα τους είναι ό,τι “Οι μνηστήρες του θρόνου” και ο “Μπραντ” του Ιψεν, η “Ντίαρντρη των θλίψεων” του Συνγκ και οι “Ληστές” του Σίλλερ, ο “Εγκμοντ” του Γκαίτε και ο “Ερνάνης” του Ουγκώ, η “Κόρη του Γιόριο” του Ντ’ Ανούντσιο για το ευρωπαίκό θέατρο. Αναλογίες κάνω, όχι συγκρίσεις. Η σκηνοθεσία του κ. Σολομού υπηρέτησε τον λόγο του ποιητή κατ΄εξοχήν. Σωστά. Τόνισε την υποτυπώδη δράση, όπου υπήρχε, χωρίς να προδώσει την εσωτερικότητα, και έδωσε την ευκαρία στον Μάνο Κατράκη να πλάσει έναν από τους μεγαλύτερους ρόλους του. Η ανέλιξη του ήρωα χτίζεται με μια άνεση που μόνο η ωριμότητα και το μεγάλο ένστικτο μπορούν να συλλάβουν. Ο Κατράκης ξεπέρασε τις αδυναμίες του έργου, την αγωνία της γραφής τη μετέτρεψε σε αγωνία έκφρασης. Ο Καζαντζάκης προσπαθεί να περισωθεί μέσα στον Κολόμβο και ο Κατράκης, μέσα από τον Κολόμβο, δικαιώνει την αγωνία του Καζαντζάκη».