Η βυζαντινή κοινωνία και η εποχή της

Ο «δικός μας» Μεσαίωνας φέρει, βέβαια, το επίθετο βυζαντινός. Οικείο και ταυτόχρονα ξένο, το Βυζάντιο, το οποίο εντάσσεται στο καθ’ ημάς αφήγημα για το παρελθόν αρκετά αργά, σχεδόν στο τέλος του 19^ου αιώνα, στα περίπου χίλια χρόνια ζωής του μεταμορφώθηκε από μια πολυεθνική αυτοκρατορία, όπως ήταν στο απόγειό του, σε ένα περιορισμένο στην Κωνσταντινούπολη και την Πελοπόννησο υποτελές κράτος. Αυτή του, όμως, η μεταμόρφωση αποτελεί παράλληλα ένα εξαιρετικά γοητευτικό ταξίδι στη σκιά μεγάλων και μικρών ανδρών και γυναικών, ένα ταξίδι σε στεριές και θάλασσες, σε θέατρα και εκκλησίες, σε ανάκτορα και πεδία μαχών. Δεν είναι, λοιπόν, τυχαία η παραγωγή ολοένα και περισσότερων έργων στη σκιά ή την παρασκιά των βυζαντινών τειχών. Αυτό, ωστόσο, που διακρίνει το τρίτομο έργο με τίτλο Ο βυζαντινός κόσμος είναι ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζονται όλες σχεδόν οι πτυχές του δημόσιου και του ιδιωτικού βίου των κατοίκων της Αυτοκρατορίας.

Ο πρώτος (2007, ²2017), σε επιμέλεια της Cécile Morrisson, «Η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (330-641)» και ο δεύτερος τόμος (2011, ²2014), σε επιμέλεια του Jean-Claude Cheynet, «Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία (641-1204)» αφηγούνταν τη ζωή της Αυτοκρατορίας από τη γέννησή της μέχρι τον 13ο αιώνα, από τη ρωμαϊκή κληρονομιά του Βυζαντίου μέχρι την πρώτη άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους σταυροφόρους, το 1204. Η συρρίκνωση της Αυτοκρατορίας και η παρακμή της, παράλληλα με την άνοδο νέων δυνάμεων στον χάρτη της Ευρώπης και της Ασίας, εξετάζονται διεξοδικότερα στον τρίτο τόμο, σε επιμέλεια της Αγγελικής Λάιου και της Morrisson, με υπότιτλο «Η ελληνική αυτοκρατορία και οι γείτονές της (13ος-15ος αιώνας)», που κυκλοφόρησε τον Ιανουάριο του 2024, ολοκληρώνοντας μια πραγματικά πανοραμική θέαση της Αυτοκρατορίας.

Γραμμένα από ειδικούς του Μεσαίωνα (ελληνικού, δυτικού, ανατολικού), τα είκοσι ένα κεφάλαια που συγκροτούν τα τέσσερα μέρη του τόμου μάς επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε όχι μόνο τα «μεγάλα γεγονότα», τις μάχες, λόγου χάριν, που οδήγησαν στην κατάλυση του Βυζαντίου το 1453, αλλά να αποκτήσουμε πρόσβαση σε ζητήματα συνθετότερα, όπως οι αλλαγές που επήλθαν στη δομή της Αυτοκρατορίας τους δύο τελευταίους αιώνες ζωής της. Στο πρώτο μέρος, «Η κατάλυση και η πτώση της Ανατολικής Αυτοκρατορίας», ανασυστήνονται τα γεγονότα εκείνα από την πρώτη άλωση μέχρι την είσοδο του Μωάμεθ στην Κωνσταντινούπολη που σημάδεψαν την Αυτοκρατορία. Η αφήγηση των δύο επιμελητριών του τόμου, που υπογράφουν τα τρία κεφάλαια του πρώτου μέρους, παραμένοντας ακαδημαϊκή, χωρίς δηλαδή να στερείται την αντικειμενική ματιά και γραφή που προσιδιάζουν σε αυτό το είδος, είναι ρέουσα και παρασύρει τον αναγνώστη, ο οποίος κάποιες φορές νιώθει πως ζωντανεύει μπροστά του το παρελθόν, όσο κι αν αυτή η φράση ακούγεται κοινότοπη.

Τα τρία υπόλοιπα μέρη του τόμου εστιάζουν σε θέματα που αφορούν την Αυτοκρατορία τόσο εντός όσο και εκτός. Ετσι, στο δεύτερο μέρος, «Δομές αιγαιακού κόσμου», η οικονομική ιστορία της Αυτοκρατορίας καθώς και η δημογραφική της εξέλιξη προσθέτουν αρκετές ψηφίδες στο πολύχρωμο ψηφιδωτό του Βυζαντίου. Η κατανόηση της σχέσης της δημογραφίας με την εξέλιξη μιας αυτοκρατορίας και η ανάδυση ζητημάτων που μοιάζουν για τους πολλούς περιφερειακά, όπως π.χ. η εξέλιξη τόσο του λιανικού όσο και του χονδρικού εμπορίου, φωτίζουν πτυχές ενός κόσμου εν πολλοίς άγνωστου. Το χρήμα για τον Μεσαίωνα, όπως έχει δείξει ο Jacques le Goff, αποτελεί κινητήριο μοχλό των συστημάτων, είτε αυτά ονομάζονται αυτοκρατορίες είτε εκκλησίες. Αυτήν ακριβώς την κίνηση, η οποία άλλοτε αφορά την Ανατολή κι άλλοτε τη Δύση, ανιχνεύουν οι συγγραφείς των τεσσάρων κεφαλαίων του δεύτερου μέρους.

Τη σκυτάλη στο τρίτο μέρος, «Χαρακτηριστικά της ελληνικής αυτοκρατορίας», παίρνει η βυζαντινή κοινωνία. Για όσους φτάνουν στον τρίτο τόμο του Βυζαντινού κόσμου έχοντας βαδίσει μέσα από τους άλλους δύο, χωρίς όμως κάτι τέτοιο να είναι απολύτως απαραίτητο, τα οκτώ κεφάλαια που μας συστήνουν τη βυζαντινή κοινωνία των τελευταίων αιώνων της Αυτοκρατορίας αποδίδουν με τον καλύτερο τρόπο τις μεταβάσεις τις οποίες διέρχεται. Η πρωτεύουσα που αλλάζει, ο αυτοκράτορας που καλείται να προσαρμοστεί στα νέα γεωπολιτικά δεδομένα, ο στρατός στην ξηρά και τη θάλασσα, η παντοδύναμη (;) Εκκλησία αλλά και τα πνευματικά κέντρα του Βυζαντίου δημιουργούν σφαίρες εντός των οποίων οι Βυζαντινοί ζουν τα τελευταία χρόνια μιας χιλιόχρονης αυτοκρατορίας. Οι αλλαγές στους θεσμούς αυτούς μπορούν να ονομαστούν κάλλιστα μετωνυμίες των αλλαγών που βιώνει η Αυτοκρατορία, καθώς τα δεδομένα αλλάζουν με γρήγορους ρυθμούς και το Βυζάντιο, κουρασμένο, προσαρμόζεται σε αυτές.

Αυτό, όμως, που χαρακτηρίζει τον τρίτο τόμο είναι το τελευταίο μέρος του, «Περιφερειακές εξουσίες». Εντάσσοντας την Αυτοκρατορία σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, το οποίο περιλαμβάνει τη Σερβία και τη Βουλγαρία, την Τραπεζούντα και την Ηπειρο, καθώς και τις κτήσεις των Δυτικών και των Οθωμανών στα σύνορα της Αυτοκρατορίας, μας παρέχεται μια πλήρης θέαση του χάρτη της εποχής. Εξετάζοντας τις σχέσεις που οι δυνάμεις αυτές ανέπτυξαν με το Βυζάντιο, οδηγούμαστε ευκολότερα στο τέλος του. Οσο κι αν κανείς νομίζει πως μόνο η άνοδος των Οθωμανών επέφερε την 29η Μαΐου, τα έξι τελευταία κεφάλαια του τόμου κομίζουν μια πληρέστερη εικόνα, η οποία αναδεικνύει λανθάνουσες όψεις της Ιστορίας.

Με την κυκλοφορία του τρίτου αυτού τόμου ολοκληρώνεται ένα σύνθετο έργο για την ιστορία του Βυζαντίου. Ο βυζαντινός κόσμος είναι ο κόσμος που ενώνει τα διαφορετικά ήδη από τη γέννησή του. Είναι ο κόσμος που διαρκώς μεταλλάσσεται, που εξελίσσεται σε έναν επίσης μεταβαλλόμενο κόσμο. Κι αυτή η παράλληλη εξέταση των εξελίξεων αποτελεί μεγάλη αρετή της τριλογίας. Αυτό που μένει από τον Βυζαντινό κόσμο, πέρα από τις αρετές της αφήγησης, τους κατατοπιστικούς χάρτες που διευκολύνουν την ανάγνωση και την πλούσια βιβλιογραφία για κάθε κεφάλαιο, είναι μια ολόκληρη ζωή, καθώς οι συγγραφείς προσεγγίζουν την Αυτοκρατορία σαν έναν ζωντανό οργανισμό. Ο μαρασμός και η τελική της πτώση, στα οποία επικεντρώνεται ο τρίτος τόμος, έρχονται έπειτα από μια μακρά πορεία, κατά τη διάρκεια της οποίας η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία αποκτά τη βυζαντινή της ταυτότητα.

Ο Μάριος – Κυπαρίσσης Μώρος είναι φιλόλογος, μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Γιατί είναι «δύσκολη» η έρευνα

Διαβάζουμε ήδη στην εισαγωγή της Τόνιας Κιουσοπούλου στον πρώτο τόμο του «Βυζαντινού κόσμου» (Πόλις, 2007, μτφ. Αναστασία Καραστάθη): «Το Βυζάντιο, αν χρησιμοποιήσουμε τον όρο τελείως συμβατικά και με την σημασία που έχει καθιερωθεί, είναι ένα “δύσκολο” ερευνητικό και διδακτικό αντικείμενο· δύσκολο, καταρχήν γιατί δεν μπορούμε πάντοτε να το ορίσουμε με ακρίβεια: πώς θα μπορούσαμε, για παράδειγμα, να το περιγράψουμε αλλιώς, αν θελήσουμε να ξεπεράσουμε ή και να εμπλουτίσουμε το κλασικό ορισμό που του δίνουμε: το ανατολικό δηλαδή τμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, όπως αυτό εξελίχτηκε μετά τον τέταρτο αιώνα με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη, επίσημη γλώσσα την ελληνική και επίσημη θρησκεία τον χριστιανισμό; Από ποιες άλλες οπτικές γωνίες θα μπορούσαμε να το μελετήσουμε, χωρίς το αντικείμενό μας, το Βυζάντιο αν προκειμένω, να χάσει τη σταθερή του θέση; Νομιμοποιούμαστε, τέλος, να κάνουμε λόγο για τη βυζαντινή κοινωνία ως ενιαίο σχηματισμό, είτε πρόκειται για την Κωσταντινούπολη και τη Μικρά Ασία, είτε για την Αίγυπτο ή τις παραδουνάβιες περιοχές;…

Η Βυζαντινολογία, ένας άλλος όρος, που επινοήθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα, για να δηλώσει το συναφές ερευνητικό πεδίο, υφίσταται ακόμη και σήμερα για να υπενθυμίζει την αμηχανία μας, καθώς και σε αυτήν την περίπτωση ό,τι προσδιορίζει το ερευνητικό πεδίο δεν είναι οι μέθοδοι των επιμέρους κλάδων, αλλά το προς έρευνα αντικείμενο… Το Βυζάντιο όμως είναι ένα δύσκολο αντικείμενο και για τον πρόσθετο λόγο ότι, εκτός από εκείνους που το μελετούν κατ’ επάγγελμα, είναι λίγοι όσοι μέσα στο Πανεπιστήμιο ενδιαφέρονται για τη βυζαντινή εποχή. Στην καλύτερη μάλιστα περίπτωση η μελέτη του Βυζαντίου και οι θεράποντές της αντιμετωπίζονται με συγκατάβαση· κατά συνέπεια μια πρόσθετη δυσκολία που αφορά το Βυζάντιο είναι η ακαδημαϊκή περιθωριοποίησή του για λόγους που σχετίζονται και με την ιστορία των βυζαντινών σπουδών καθ’ εαυτήν και με την οργάνωση των ερευνητικών αντικειμένων στον ακαδημαϊκό χώρο».