Προτεραιότητα η συνδυασμένη προστασία

Η αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στην πολιτιστική  κληρονομιά και το πολιτιστικό περιβάλλον εν γένει, αναγνωρίζεται ως μια από τις διεθνείς προκλήσεις που καλούνται να διαχειριστούν η UNESCO, τα κράτη και η επιστημονική κοινότητα. Σε διεθνές επίπεδο, αξίζει να σημειωθεί ότι η Διεθνής Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή στο Ντουμπάι (2023) αποφάσισε – ύστερα από προσπάθεια και της Ελλάδος – να προστεθεί στον παγκόσμιο στόχο προσαρμογής (Global Adaptation Goal) η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.

Στη χώρα μας δεν διαπιστώνεται, κατά την παρούσα περίοδο, ευρύς και συστηματικός κίνδυνος από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής για τα μνημεία και τους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδος. Ομως επιβάλλεται η λήψη προληπτικών μέτρων τόσο λόγω των δυσοίωνων κλιματικών εκτιμήσεων για το μέλλον όσο και λόγω των αυξανόμενων περιστατικών με επιπτώσεις μικρότερης ή μεγαλύτερης έκτασης σε αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία από φυσικούς κινδύνους (λ.χ. δασικές πυρκαγιές, πλημμύρες, ξηρασία – διάβρωση, καύσωνες, άνοδος της στάθμης της θάλασσας) που προκύπτουν από τις περιοχές που περιβάλλουν τους αρχαιολογικούς χώρους και ενισχύονται από την κλιματική αλλαγή.

Ενδεικτικά παραδείγματα είναι η Αρχαία Ολυμπία όπου οι κίνδυνοι για τον αρχαιολογικό χώρο είναι η δασική πυρκαγιά ή ένα ακραίο καιρικό φαινόμενο που θα οδηγήσει σε πλημμύρα αλλά και η Δήλος όπου η άνοδος της στάθμης της θάλασσας ναι μεν ενισχύεται από την κλιματική αλλαγή αλλά προκύπτει κατά κύριο λόγο από τη συνεχή βύθιση λόγω τεκτονικών κινήσεων, βύθιση που άλλωστε καταγράφεται και κατά τη χρονική περίοδο πριν απ’ την ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή. Και ενώ οι αρχαιολογικοί χώροι παρακολουθούνται από ένα οργανωμένο και συμπαγές σύστημα (τις Εφορείες Αρχαιοτήτων του υπουργείου Πολιτισμού), έχουν ένα ισχυρό καθεστώς προστασίας που είναι και συνταγματικά κατοχυρωμένο, έχουν εξειδικευθεί οι χρήσεις που επιτρέπονται στις Ζώνες (Α και Β) στις οποίες διακρίνονται, δεν συμβαίνει το ίδιο για τις περιοχές που τις περιβάλλουν και από τις οποίες προκύπτουν οι φυσικοί ή/και κλιματικοί κίνδυνοι που απειλούν τους αρχαιολογικούς χώρους.

Χαρακτηριστικά αναφέρονται οι περιοχές του δικτύου Νatura 2000, δηλαδή φυσικών οικοτόπων, που ενώ έχουν θεσμοθετηθεί από το 1996, ελάχιστες έχουν διαχειριστικά σχέδια που θα συνέβαλαν στη μείωση των φυσικών και κλιματικών κινδύνων. Υπό αυτό το πρίσμα, προτεραιότητα αποτελεί η αναμόρφωση των κριτηρίων που χρησιμοποιούνται στον περιβαλλοντικό και χωρικό σχεδιασμό, ώστε επιπροσθέτως της φυσικής κληρονομιάς να λαμβάνονται υπόψη η συγκέντρωση, συνέχεια και ακεραιότητα της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Ο Κώστας Καρτάλης είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Ευρωπαϊκής Ενωσης για την Κλιματική Αλλαγή