NON PAPER

Η σχετικότητα του χρόνου

Πριν από λίγα βράδια έβλεπα στην τηλεόραση απανωτά επεισόδια από ένα από τα σίριαλ της προηγούμενης σεζόν. Εποχής κι αυτό όπως τα περισσότερα άλλοτε. Κάποια στιγμή ψιλοκοιμήθηκα κι εκεί, μεταξύ ύπνου και ξύπνιου, άκουσα μια φράση που με «ξύπνησε»: «Μα δεν γίνονται αυτά στην εποχή μας. Στο 1970 ζούμε, όχι στο 1950». Για τους νεότερους, το πιθανότερο είναι αυτό να μη σημαίνει τίποτα αφού και η δεκαετία του 1970 προϊστορική τούς φαίνεται. Για εμάς όμως που ζήσαμε εκείνη την εποχή, η παραπάνω φράση είναι αφορμή για συγκρίσεις και συσχετισμούς.

Σκέφτομαι τι θα σήμαινε αν κάποιος έλεγε σήμερα την ανάλογη φράση. «Μα δεν γίνονται αυτά στην εποχή μας. Στο 2024 ζούμε, όχι στο 2004». Ε, απολύτως τίποτα δεν θα σήμαινε εκτός κι αν αναφερόταν στην τεχνολογία, στη διαδικτυακή επικοινωνία, στην Τεχνητή Νοημοσύνη. Αλλά ως προς τα ήθη δεν βλέπω και καμιά φοβερή αλλαγή. Μόνο το ότι καταγγέλλεται πιο εύκολα η βία και οι καταγγελίες παίρνουν μεγαλύτερη δημοσιότητα και αυτό είναι, σίγουρα, μία ουσιαστική εξέλιξη. Αλλά ως προς τα μέτρα της ηθικής ή ακόμη και την αισθητική που αποτελεί τον «καθρέφτη» όχι μόνο της εικόνας αλλά και της ουσίας μίας εποχής, δεν βλέπω τεράστιες διαφορές. Ενώ τη δεκαετία του 1970 την οποία γνωρίζω από πρώτο χέρι, από αυτήν του 1950, όπως την βλέπω στις ταινίες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου και στα οικογενειακά άλμπουμ, τις χωρίζει ένα χάος. Τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τα μεγάλα αστικά κέντρα.

Είναι κάποιες εποχές που, σε συγκυρία με τις «τοπικές» ιστορικές συνθήκες, ο χρόνος συμπυκνώνεται. Η Αθήνα, για παράδειγμα, του ’50 με αυτήν του ’70 είναι ένας άλλος τόπος. Κι ο κόσμος της ένας άλλος κόσμος. Το διαπιστώνει κάποιος συγκρίνοντας φωτογραφίες με μοντέλα και αριθμό αυτοκινήτων στους δρόμους, τις ηλεκτρικές συσκευές που αναλογούσαν σε κάθε νοικοκυριό, τα στυλ και το μήκος των γυναικείων φορεμάτων, τα μαγαζιά της πρωτεύουσας, τον αριθμό των γυναικών που σπούδαζαν, τις μονοκατοικίες πριν γίνουν πολυκατοικίες, τα δημόσια έργα, τα νέα τοπόσημα, τα καταναλωτικά ήθη, την έννοια της πολυτέλειας και της καλοπέρασης.

Ανάλογες διαφορές υπάρχουν και ανάμεσα στη δεκαετία του ’70, ακόμη και των αρχών του ’80, με τα τέλη του ’90. Τα πρώτα χρόνια μετά τη Μεταπολίτευση ήμασταν ακόμη μια βαλκανική μεγαλούπολη που κάθε τόσο σκόνταφτε καθώς προσπαθούσε να συγχρονιστεί με έναν ευρωπαϊκό βηματισμό. Το «καινούργιο» βαρούσε ακόμη κλειστές πόρτες, απευθυνόταν σε βαρήκοα αφτιά, αποκαλυπτόταν μπροστά σε ημίκλειστα μάτια. Ενώ λίγα χρόνια πριν από τους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας, το «παλιό» είχε ήδη γραφικοποιηθεί και χλευαστεί και εμείς αισθανόμασταν ότι ήμασταν οι καλύτεροι, οι μάγκες της Ευρώπης, πιο «Ευρωπαίοι» από τους Ευρωπαίους, πιο «Αμερικάνοι» από τους Αμερικάνους.

Στασιμότητα

Ας πάμε πάλι στην αρχή. Τι θα σήμαινε σήμερα η φράση «…Στο 2024 ζούμε, όχι στο 2004»; Οτι βγάζουμε σέλφι, ότι κυκλοφορούν περισσότερα προϊόντα vegan και «χωρίς», ότι πολλά πολυτελή μαγαζιά και εστιατόρια εκείνης της εποχής έχουν κλείσει, ότι γκώσαμε στη δήθεν «αυθεντικότητα» και τα new age τυροπιτάδικα και σαντουιτσάδικα. Οτι οι μεγαλύτεροι αναπολούν εκείνη την εποχή και οι νεότεροι τη φτύνουν, ότι το «καινούργιο» μετέρχεται «παλιές» πρακτικές προκειμένου να επιβληθεί, ότι επανέρχονται «κινήματα» από το παρελθόν (που σημαίνει ότι, τότε, απέτυχαν). Τίποτα ουσιαστικό δηλαδή, τίποτα που, σαν να είμαστε μικρά παιδιά, να μας έχει πάρει από το χέρι για να μας οδηγήσει στο κατώφλι του μέλλοντος.

Τι μπορεί να σημαίνει αυτό; Μάλλον ότι η εποχή μας έχει γεράσει, ότι το «αυτοκίνητο» ξέμεινε από βενζίνη και, μάλλον, θέλει σπρώξιμο. Οτι το παλιό φεύγει και το καινούργιο – έτσι, τουλάχιστον, όπως παρουσιάζεται – δεν έχει πείσει ακόμη. Ζούμε την, κατά τον Τσόμσκι, «εποχή των τεράτων»; Δεν ξέρω. Μόνο η απόσταση του χρόνου μπορεί να το εκτιμήσει αυτό. Αυτό που ξέρω είναι ότι θα ξυπνήσουμε ένα πρωί (που λέει ο λόγος) και θα συνειδητοποιήσουμε ότι ενώ έχουν αλλάξει όλα, τα πάντα μείναν όπως ήταν. Αυτή ακριβώς είναι η γοητεία της Ιστορίας.