Είμαστε λοιπόν {LF}οι νέοι «Σοβιετικοί»;

Είμαστε λοιπόν οι Σοβιετικοί του 2024; Ο 60χρονος ιστορικός αναγνωρίζει ότι η σύγκριση μπορεί να ακούγεται υπερβολική, αν όχι γελοία. Θεωρητικά, υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στη δυσλειτουργική κεντρικά σχεδιαζόμενη οικονομία που έχτισε ο Στάλιν και κατέρρευσε μόλις προσπάθησε να τη μεταρρυθμίσει ο Γκορμπατσόφ, και στη δυναμική οικονομία της αγοράς για την οποία υπερηφανεύεται η Αμερική, και γενικότερα η Δύση. Η Σοβιετική Ενωση ήταν περισσότερο ένας μεγάλος ασθενής παρά μια υπερδύναμη, ενώ τις Ηνωμένες Πολιτείες δεν μπορεί να τις ανταγωνιστεί κανείς στον τομέα της στρατιωτικής ισχύος και τεχνολογίας.

Κι όμως, τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι, γράφει ο Φέργκιουσον στον ιστότοπο The Free Press. Και οι σοβιετικοί ηγέτες ισχυρίζονταν μέχρι τέλους ότι διέθεταν τον μεγαλύτερο στρατό στον κόσμο – για να αποδειχθεί ότι δεν μπορούσαν να νικήσουν ούτε έναν πόλεμο στο Αφγανιστάν. Ο αμερικανικός στρατός έχει σήμερα σοβαρά προβλήματα εκσυγχρονισμού, εκπαίδευσης και χρηματοδότησης, κάτι που καθιστά πολύ δύσκολη τη μάχη με τη «Συμμαχία κατά της Δημοκρατίας» που χτίζουν η Κίνα, η Ρωσία, το Ιράν και η Βόρεια Κορέα. Και οι στρατιωτικές δαπάνες αναμένεται να μειωθούν από 3% του ΑΕΠ φέτος σε 2,3% σε 30 χρόνια.

Ακόμη πιο εντυπωσιακές είναι οι πολιτικές, κοινωνικές και πολιτισμικές ομοιότητες ανάμεσα στις ΗΠΑ και την ΕΣΣΔ. Ενα από τα χαρακτηριστικά των τελευταίων σοβιετικών ηγετών ήταν το προχωρημένο της ηλικίας τους. Τι να πει όμως κανείς για τον Μπάιντεν και τον Τραμπ; Ενα άλλο γνώρισμα της ζωής στα τελευταία χρόνια της Σοβιετικής Ενωσης ήταν ο κυνισμός των πολιτών απέναντι στους θεσμούς. Μα αν δούμε την τελευταία δημοσκόπηση του ινστιτούτου Gallup για την αμερικανική κοινή γνώμη, βλέπουμε ότι η εμπιστοσύνη προς το Ανώτατο Δικαστήριο, τις τράπεζες, τα δημόσια σχολεία και την προεδρία κινείται μεταξύ 25-27%, ενώ η εμπιστοσύνη προς τα μέσα ενημέρωσης, το δικαστικό σύστημα και το Κογκρέσο βρίσκεται κάτω από το 20%. Σε σχέση με το 1979, η εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς έχει μειωθεί στο μισό. Κάτι ανάλογο ισχύει και για την Ευρώπη.

Αν το κοινωνικό κράτος της τελευταίας ακόμη αντέχει, τα στοιχεία για τη θνησιμότητα στην Αμερική είναι συντριπτικά, λόγω κυρίως του αλκοόλ, των ναρκωτικών και των αυτοκτονιών. Οσο κι αν το αμερικανικό σύστημα υγείας δεν μπορεί να συγκριθεί με το σοβιετικό, η αυτοκαταστροφή του homo americanus θυμίζει έντονα εκείνη του homo sovieticus, ενώ το χάσμα ανάμεσα στην αμερικανική ελίτ και τις μάζες παραπέμπει ευθέως στο χάσμα ανάμεσα στη σοβιετική νομενκλατούρα και τον απλό λαό.

Το ερώτημα που στοιχειώνει τον Φέργκιουσον είναι μήπως η Κίνα έχει κατανοήσει καλύτερα τα μαθήματα του Ψυχρού Πολέμου από τους Αμερικανούς και τους Ευρωπαίους. Το χειρότερο που θα συμβεί με την επικείμενη Κρίση Ημιαγωγών της Ταϊβάν, γράφει, είναι ότι σε σχέση με την Κρίση των Κουβανικών Πυραύλων του 1962 οι ρόλοι θα είναι αντεστραμμένοι. Ο Μπάιντεν ή ο Τραμπ θα καταλάβει τη θέση του Χρουστσόφ και ο Σι Τζινπίνγκ τη θέση του Κένεντι.

Ο αμερικανός οικονομολόγος Νταρόν Ατζέμογλου συμφωνεί ότι η δυτική δημοκρατία αντιμετωπίζει θανάσιμο κίνδυνο, έστω κι αν δεν φτάνει να τη συγκρίνει με τον σοβιετικό ολοκληρωτισμό. Η εξήγηση που δίνει, με πρόσφατο άρθρο του στο Project Syndicate, είναι απλή. Το σύστημα δεν ανταποκρίθηκε στις απαιτήσεις. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, τα πραγματικά εισοδήματα στο κάτω και το μεσαίο μέρος της κλίμακας δεν έχουν σχεδόν καθόλου αυξηθεί από το 1980 και οι εκλεγμένοι πολιτικοί έχουν κάνει ελάχιστα πράγματα σ’ αυτή την κατεύθυνση. Αλλά και στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης η οικονομική ανάπτυξη είναι αναιμική, ιδιαίτερα μετά το 2008.

Το δυτικό μοντέλο της φιλελεύθερης δημοκρατίας είχε υποσχεθεί να προσφέρει θέσεις εργασίας, σταθερότητα και δημόσια αγαθά υψηλής ποιότητας. Αν τις πρώτες δεκαετίες μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο εκπλήρωσε αυτόν τον στόχο, από το 1980 και μετά σημειώνει μόνο αποτυχίες. Εχει αποδειχθεί όμως ότι οι ψηφοφόροι υποστηρίζουν τους δημοκρατικούς θεσμούς μόνο όταν έχουν άμεση εμπειρία από οικονομική ανάπτυξη, μη διεφθαρμένες κυβερνήσεις, κοινωνική και οικονομική σταθερότητα, λειτουργικές δημόσιες υπηρεσίες και χαμηλή ανισότητα. Αλλιώς, χάνουν την εμπιστοσύνη τους.