Η «ρεαλιστική» στροφή της λογοτεχνίας

Τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο, τα τελευταία αρκετά χρόνια παρατηρούμε εκδοτικά το φαινόμενο της αυτοβιογραφούμενης καταγραφής, σε όλες της τις εκφάνσεις. Ενα φαινόμενο που εκτείνεται τόσο στον πολιτιστικό όσο και στον πολιτικό βίο. Κυρίως το συναντάμε παντού στα κοινωνικά δίκτυα. Είναι μια προσπάθεια να ειπωθεί με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη πιστότητα το προσωπικό βίωμα. Θραυσματικές εκτάσεις ενός συναισθηματικού ημερολογίου συγκροτούν το αμάλγαμα των τραυμάτων ως επί το πλείστον, των αδιεξόδων του βίου και της κοινωνικής δυσφορίας. Οι συγγραφείς υπόρρητα παρέχουν εγγυήσεις ότι τα έργα τους βασίζονται σε πραγματικά γεγονότα ή προέρχονται από αυτά. Αυτό όμως φαίνεται να αλλάζει.

Από τα μεγάλα βραβεία της λογοτεχνίας που δόθηκαν την τελευταία δεκαετία, μπορούμε να διακρίνουμε την παραπάνω τάση. Υιοθετήθηκε και ενθαρρύνθηκε ο πεζογραφικός προσανατολισμός προς την κατεύθυνση μιας «αντικειμενικής» εξομολόγησης «ρεαλιστικών» προβληματισμών και φαινομένων, που τροφοδοτούνται από την τρέχουσα ειδησεογραφία ή αρδεύονται από τις άμεσες εμπειρίες των συγγραφέων. Ετσι, παρουσιάστηκε μια μεγάλη γκάμα θεματικών που περιλαμβάνουν: την κοινωνική καταγγελία-κριτική, τη βία κατά ευάλωτων ατόμων, την ταυτότητα φύλου, την απορρύθμιση των σχέσεων, τις πατριαρχικές δομές, την κακοποίηση κ.λπ. Το ντοκουμέντο εδώ παρουσιάζεται ως φορέας και τελικός «κριτής» της μυθοπλαστικής αφήγησης.

Αλεξίεβιτς, Εβαρίστο, Ερνό

Κύρια ευρωπαϊκά σημεία της εξέλιξης αυτής θα μπορούσαμε να εντοπίσουμε ατύπως στο: Νομπέλ Λογοτεχνίας του 2015, που δόθηκε στη Σβετλάνα Αλεξίεβιτς (τα βιβλία της κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Πατάκη). Για να περάσουμε στο Βραβείο Μπούκερ της Μπερναντίν Εβαρίστο το 2019 (τα βιβλία της κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Gutenberg) και στο Νομπέλ Λογοτεχνίας του 2022 στην Ανί Ερνό (τα βιβλία της κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Μεταίχμιο). Η μαρτυρία ως βασικό πεδίο μάχης της επεξεργασίας των πληγών. Ισως και το Νομπέλ της Ερνό να έκλεισε και πάλι ατύπως τον κύκλο της μαρτυρίας και της αυτοβιογραφίας. Τα δείγματα γραφής των παραπάνω βραβευμένων γυναικών ακολούθησαν μια μεγάλη πλειοψηφία πεζογράφων την περίοδο που διατρέχουμε.

Ο μυθοπλαστικός δεσμός άρχισε να θεωρείται περιοριστικός σε σχέση με την ανάγκη για πλήρη μεταφορά και διάγνωση των αιχμών του βίου. Η αναζήτηση της αλήθειας υπήρξε πάντοτε ένα από τα βασικά ζητούμενα της τέχνης, μέσα από την επινόηση. Τελευταίως, η ανάγκη να ξαναειπωθούν τα πράγματα σχεδόν στην πρωταρχική μορφή τους έφερε την έννοια της δημιουργικής κατασκευής της αφήγησης, στρεβλά συνώνυμη του φέικ νιουζ. Στη πορεία της τελευταίας δεκαετίας και κάτι, η λογοτεχνικότητα, δηλαδή το σμίλεμα της γλώσσας και οι αφηγηματικές δομές, η αλληγορία, ο υπαινιγμός, η αντίφαση και πολλά άλλα, υποχωρούσαν για χάρη μιας ιδεολογικά προσδιορισμένης πρόζας. Βρισκόμασταν κοντά στην αναβίωση ενός γενικότροπου σοσιαλιστικού ρεαλισμού, με χαρακτηριστικά συμπερίληψης και αφύπνισης.

Ομως πέρα από τον στενό πυρήνα της προσωπικής εμπειρίας, η τέχνη του λόγου και της δραματουργίας περνούσε ασφυξίες. Αντί για την πολιτική διάσταση της λογοτεχνίας, είχαμε τη στενά βιωματική σύλληψη που απαιτούσε να αναβαπτιστεί σε συλλογική καλλιτεχνική συνείδηση.

Φόσε, Λιντς, Καρταρέσκου

Φαινόταν ένα χρόνιο αδιέξοδο που εγκυμονούσε κινδύνους για το μέλλον της πεζογραφίας κυρίως και του μυθιστορήματος. Ετσι το Νομπέλ Λογοτεχνίας του 2023 στον Γιον Φόσε (τα βιβλία του κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Αγρα και Gutenberg) δίνουν μια εντελώς άλλη κατεύθυνση στη λογοτεχνική εξέλιξη.  Τα έργα του νορβηγού συγγραφέα εξετάζουν την πανανθρώπινη παθολογία, την ισορροπία ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, τα βαθιά ερωτήματα της τέχνης. Παραδίπλα ο Πολ Λιντς από την Ιρλανδία με το «Τραγούδι του Προφήτη» κερδίζει το περσινό Βραβείο Μπούκερ (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Gutenberg). Ενα έργο που μας φέρνει με τη ριζοσπαστική του σπλαχνικότητα δίπλα στις πολιτικές αγωνίες του καιρού μας.

Τέλος, δεν θα μπορούσαμε να ξεχάσουμε την περίπτωση του σπουδαίου διανοουμένου της Ρουμανίας και της Ευρώπης, του Μίρτσεα Καρταρέσκου (τα βιβλία του κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Καστανιώτη), που κέρδισε πρόσφατα το Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου. Ενα βραβείο ιδιαίτερης σημασίας, αφού οι υποψηφιότητες προέρχονται από τις βιβλιοθήκες των χωρών παγκοσμίως. Ο Καρταρέσκου ανασύρει τη διαλεκτική της αυτοσυνείδησης κάτω από τα ερείπια του ολοκληρωτισμού. Οι βραβεύσεις των τριών σηματοδοτούν μια ξεκάθαρη στροφή που αρχίζει να γίνεται φανερή τουλάχιστον και στους εκδοτικούς οίκους της Ευρώπης. Η επανατοποθέτηση της λογοτεχνικής σκέψης. Καθώς οδεύουμε προς το άγνωστο της Τεχνητής Νοημοσύνης, η συγγραφική τέχνη θα επιχειρήσει ξανά να βάλει τη μεγάλη αφήγηση, δίχως τις αγκυλώσεις των διαφόρων «-ισμών» που έχουν μεγάλα θεωρητικά προβλήματα, στο μέτρο του δυνατού στο σήμερα. Οι Φόσε, Καρταρέσκου και Λιντς, μαζί με άλλους, δίνουν τον τόνο της πολυπρισματικής αφήγησης που απαντά στις προκλήσεις ενός φτηνού δημόσιου λόγου, σχεδόν φασόν.  Αποδίδει με στιβαρότητα τις φυγόκεντρες δυνάμεις του υποκειμένου και της κοινωνικής συνθήκης. Δεν μένει στον εξωτερικό φλοιό της διαπίστωσης των κακοφορμισμένων καταστάσεων που μας βομβαρδίζουν καθημερινά, αλλά ξύνει το υπόστρωμα του ανάρθρωτου συνειδησιακού μας πυρήνα.

Οι συγγραφείς εδώ επιχειρούν στις μισοφωτισμένες γωνιές της αριστοτελικής ποιητικής, του λόγου. Η στροφή είναι αργή και θα διαρκέσει χρόνια. Δεν είναι καθόλου εύκολο για έναν νέο συγγραφέα ή καλλιτέχνη σήμερα να διεισδύσει στις τραγικές αντιφάσεις της εποχής μας.

Για να έχει η λογοτεχνία μέλλον όπως το ξέραμε (κάτι που είναι σίγουρο ότι θα αλλάξει τουλάχιστον στον τομέα της μορφής – το πώς αξίζει να το δούμε) θα πρέπει οι συγγραφείς να ξαναδούν τις κατόψεις του χαοτικού μας σύμπαντος και να αποδώσουν στο μυθοπλαστικό υποκείμενο τη διάσταση του οικουμενικού προβληματισμού.