Επιθεώρηση, το θέατρο που λείπει

Είχαμε ως πολιτιστικό μας γνώρισμα περίπου έναν αιώνα μετά τους Βαυαρούς μας «πάτρωνες» μια κριτική των ηθών και των ιδεών μας μέσω της σκηνής που είχε πρόγονο τον Αριστοφάνη. Την Επιθεώρηση. Κατά καιρούς νέοι μορφωμένοι, θεατρικά και πολιτικά ευαίσθητοι, προσπαθούν να αναβιώσουν, χωρίς να έχουν τη λαϊκή παράδοση στην προσέλευση της παλιάς κοινωνικής μας συνθήκης. Εγινε συνήθως γύμνασμα των μορφωμένων και πολιτικά ευαίσθητων νέων ως θεατρικών δημιουργών, συγγραφέων, ηθοποιών, σκηνοθετών και, κυρίως, παραγωγών θεάματος.

Επαναφέρω σήμερα σε αυτές τις σελίδες, που καταφεύγω σε παλιότερες θεατρικές εργασίες, ένα κείμενό μου στο «ΒΗΜΑ» το 1972 για την Επιθεώρηση, για να ενημερώσω κυρίως τους νέους προβληματισμένους θεατρανθρώπους μας:

Ρίζες στη Γαλλία

«Η Επιθεώρηση, ως θεατρικό είδος, δεν είναι αυτοφυές ελληνικό. Οι πηγές του πρέπει να αναζητηθούν στη Γαλλία και στους περιοδεύοντες θιάσους που επισκέπτονται την Αθήνα και τις πόλεις της διασποράς μετά την Επανάσταση. Εξάλλου η Επιθεώρηση φέρεται να μεταφράζει τη λέξη “ρεβύ”, στην ουσία την παραφράζει, γιατί ο γαλλικός όρος δεν αποκλείει ένα υποκειμενικό “ξανακοίταγμα” κάποιων γεγονότων, ο ελληνικός δεν μπορεί να αποφύγει και τη σημασία μιας εποπτείας, μιας αντικειμενικής σκοπιάς σε αυτή την εξέταση.

Αλλοι όμως λόγοι, πέρα από τους γλωσσολογικούς, οδήγησαν στη διαφοροποίηση της Επιθεώρησης σχετικά με τη ρεβύ. Οταν οι Ελληνες θιασάρχες αρχίζουν να μιμούνται τους ξένους θιάσους και προσφέρουν στο κοινό ανάλογα θέματα, αντιμετωπίζουν τη μεγάλη έλλειψη μέσων. Πρόχειρες σκηνές, ανύπαρκτα τεχνικά μέσα, ολιγομελείς θίασοι, πενιχρά οικονομικά. Η μίμηση λοιπόν γίνεται “κατ’ οικονομίαν” κυριολεκτικά και μεταφορικά. Το θεαματικό στοιχείο υποχωρεί, ο σκηνικός πλούτος δίνει τη θέση του στη λιτότητα, το ανοιχτό θέαμα και πολυπρόσωπο γίνεται κλειστό και ολιγοπρόσωπο. Η ορχήστρα στοιχειώδης. Ο χορός ενδεικτικά και συμβολικά, αν υπάρχει, διανθίζει τα θεατρικά συμβάντα. Το βάρος πέφτει στο κείμενο και στους ηθοποιούς. Η έλλειψη συνθέτη, χρόνου δοκιμών, και η ανυπαρξία χρημάτων για αντιγραφικά της παρτιτούρας τους οδηγεί σε μια “ελληνική λύση”. Τα κείμενα γράφονται πάνω στα μέτρα γνωστών ελληνικών και ευρωπαϊκών μοτίβων που τα γνωρίζουν οι μουσικοί. Τα κείμενα, μεταφρασμένες ξένες επιτυχίες, στην αρχή, γίνονται πρωτότυπα και στο περιεχόμενο στρέφονται στη σάτιρα την πολιτική.

Δεν είναι άγνωστο το είδος στο κοινό. Το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα είναι γεμάτο από εκδηλώσεις, διώξεις, θριάμβους της ελληνικής σατιρικής πένας. Από τον Σούτσο και τον Χουρμούζη, ως τον Λασκαράτο και τον Παλαμά, τον Σουρή, τους επώνυμους και τους ανώνυμους Επτανησιώτες λιβελογράφους, τον ίδιο τον Σολωμό, η κοινωνική, η πολιτική, η αντικληρική, η ταξική ακόμα σάτιρα ανθεί. Στο θέατρο δύσκολα μπορεί να περάσει. Η βαυαρική λογοκρισία (διωγμός του Χουρμούζη και του Σούτσου), τα αναθέματα (Λασκαράτος), οι φυλακίσεις (η αγγλική προστασία), το ρομαντικό και το “αττικίζον” θέατρο εμποδίζουν και αναβάλλουν την επικράτηση της σάτιρας στη σκηνή. Θα εμφανιστεί στις αρχές του αιώνα μας, καρπός και αυτή της παλαμικής κραυγής της αυτοσυνειδησίας “Σβησμένες όλες οι φωτιές οι πλάστρες μες στη χώρα”. Η ντροπή της ήττας στον ρομαντικό πόλεμο του 1897 θα θεριέψει την αντίδραση. Παιδί της αντίδρασης, της διαμαρτυρίας είναι η πολιτική σάτιρα. Και στο θέατρο.

Αυτοδίδακτοι ηθοποιοί

Οι Ελληνες ηθοποιοί του καιρού, εξόν από λίγες εξαιρέσεις, είναι αυτοδίδακτοι. Δένονται με το μυστικό υπόγειο ρεύμα που οδηγεί στο λαϊκό θέατρο της Αναγέννησης, την Κομμέντια ντελ’ Αρτε και τους μεσαιωνικούς μίμους. Η τέχνη τους είναι η παράδοση και η τεχνική τους δεν παραπέμπει σε καμιά σχολή, δεν οφείλεται σε κανένα καλούπι, δεν είναι ετοιματζίδικη. Δημιουργείται και αναπτύσσεται πάνω στο σανίδι με μόχθο, με αίμα και “μαξιλάρωμα”. Παίζουν όλα τα είδη, ώσπου να κατασταλάξουν, να βρουν και σταθμεύσουν σε έναν τύπο για να συνεχίσουν πια να τον πλουτίζουν, να τον διευρύνουν, να τον εκλεπτύνουν, να τον αποσαφηνίζουν. Είναι μαστόροι, δεξιοτέχνες και δημιουργοί, τα όργανα και ο βιρτουόζος μαζί.

Με τον καιρό κείμενα και ηθοποιοί διαμόρφωσαν ένα νέο είδος θεάτρου που απομακρύνθηκε τελεσίδικα από τις πηγές που μιμήθηκε. Κατάληξε σε μια λιτή δραματουργική, ευκίνητη τεχνικά και λαϊκή στην αποτελεσματικότητά της. Η διάρθρωση είναι πάγια και μπορεί, ακόμα και σήμερα, εποχή συνειδητής υπονόμευσης του είδους, να τη διακρίνει κανείς. Ενας πρόλογος θέτει το σατιρικό πλαίσιο στη γενικότητά του και ακολουθούν μια σειρά από “Νούμερα”, σόλι, ντουέτα, τρίο κ.λπ. που χωρίζονται από χορευτικά ή μελωδικά ιντερμέδια και το όλο κλείνει με μια φάρσα αυτοσχεδιασμού που συνήθως μετέχουν οι περισσότεροι κωμικοί του θιάσου.

\

Η δομή μιας Επιθεώρησης πάει κατευθείαν στην Κομμέντια ντελ’ Αρτε και στον Αριστοφάνη. Λείπει μονάχα η ενότητα του θέματος. Σ’ εκείνους όμως που βλέπουν λιγότερο φιλολογικά και περισσότερο θεατρικά και τα δύο ξεχωρίζουν καθαρά πόση “αβαρία” γίνεται σε βάρος του θέματος για να αφεθούν οι κωμικοί να αναπτύξουν τη δεξιοτεχνία τους. Κάθε ηθοποιός πάλι έχει τα lazzi του, τα “ευρήματά” του, τα “σκηνικά” του, όπως λέμε σήμερα. Τα lazzi του Αυλωνίτη δεν είχαν καμιά σχέση με τα lazzi του Μαυρέα, του Κοκκίνη ή της Γεωργίας Βασιλειάδου, για να αναφέρουμε μόνο τους παλιούς. Ο τύπος πάλι του ηθοποιού με τον καιρό αποκρυσταλλωνόταν σε ένα ευλύγιστο, αλλά σαφώς διαγραμμένο πλαίσιο, το οποίο εξυπηρετούσαν ένα πλήθος συναφή και “ατομικά” lazzi. Ο μεθύστακας του Ορέστη Μακρή ήταν κάτι τέτοιο. Το κείμενο άλλαξε, ο τύπος και τα τεχνάσματα παρέμειναν. Το λαϊκό θέατρο έχει ανάγκη από αυτή την τυποποίηση. Οι προσθήκες και οι αλλοιώσεις γίνονται ανεπαίσθητα, με αποτέλεσμα ο σκηνικός ρόλος να αποκτήσει μια σαφήνεια τέτοια, ώστε η εμφάνισή του στη σκηνή να λειτουργεί, όπως η σχέση σύμβολο – συμβολιζόμενο, σημαίνον – σημαινόμενο.

Ο ρόλος και το κείμενο

Ο ηθοποιός στην Επιθεώρηση, δεν ζει τον ρόλο του, τον παίζει, δηλαδή παίζει με τον ρόλο του. Το κείμενο δεν ζητάει μια συναισθηματική κάλυψη, μια ταυτότητα με τον ηθοποιό. Ζητάει ερμηνευτή, μαντολόγο που θα το μεταφέρει στο κοινό, αποκαλύπτοντας πτυχές άγνωστες σε αυτόν τον ίδιο. Ενα κείμενο στην Επιθεώρηση δεν είναι ποτέ, ούτε χρειάζεται να είναι κατόρθωμα θεατρικού λόγου. Πρέπει να απομονώνει ένα γεγονός και να το προβάλλει μέσα στον θεατρικό χρόνο και χώρο. Να αποκαλύπτει μια σχέση, να στοιχειοθετεί μια καταγγελία, να υποδεικνύει μια δημόσια συμπεριφορά. Ο ηθοποιός θα του δώσει το τυπικό ανάστημα, τον ανθρώπινο χρωματισμό, την ανάσα.

Η ελληνική Επιθεώρηση, για λόγους οικονομικούς, κατέφυγε στα έτοιμα και προσφιλή μοτίβα για να πει τη σάτιρά της. Αντικαθιστώντας τα σαχλά στιχάκια των τραγουδιών με σατιρικές παραλλαγές υπονόμευε πρώτα το ίδιο το τραγούδι που συνήθως αντιπροσώπευε το γούστο του μικροαστού και ύστερα με τρόπο οικείο και σατανικό έσπρωχνε στο αυτί του το νέο μήνυμα. Η Επιθεώρηση λοιπόν έχει όλα τα στοιχεία να είναι ένα λαϊκό θέατρο και να μπορεί να γίνει, όπως πολλές φορές στο παρελθόν το πέτυχε, και πολιτικό θέατρο».