Οι ευρωεκλογές και μετά

Οι ευρωεκλογές του 2024 είναι, νομίζω, οι πρώτες στις οποίες τόσο πολύς κόσμος έχει πολλαπλές αβεβαιότητες και μια υπόγεια δυσφορία για το αν, γιατί και τι θα ψηφίσει. Η εικόνα αυτή διαπερνά οριζόντια τόσο το εθνικό, όσο και το ευρωπαϊκό πολιτικό σκηνικό. Ανεξάρτητα από τις πολιτικές συνέπειές της, η στάση αυτή, αποτελεί ένα ηχηρό πολιτικό μήνυμα. Πίσω της βρίσκεται ένα μεγάλο κενό ή τέλμα ευρωπαϊκής πολιτικής – ίσως πολιτικής γενικότερα – σε ό,τι αφορά τα σημαντικά σημερινά προβλήματα που αντιμετωπίζει ή βλέπει μπροστά του ο μέσος ευρωπαίος πολίτης. Η συμβολή της ΕΕ στις συλλογικές προσδοκίες έχει ατονήσει επικίνδυνα. Ο,τι και να λέμε όσοι πιστεύουμε στην αξία του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, αν δεν καταλαβαίνουμε ή κάνουμε ότι δεν καταλαβαίνουμε, πόσο έχουν ξεθωριάσει  όσα λέγονται στο όνομα των εκλογών αυτών,  συμβάλλουμε περισσότερο στην κατωφερική παρά στην ανωφερική κλίση της ΕΕ – και της πολιτικής γενικότερα.

Ισως θα μπορούσε να λεχθεί ότι στο όνομα των ψήφων θυσιάζεται πρόσκαιρα το «δημόσιο αγαθό» που συνδέει το μέλλον της Ευρώπης με το αύριο της χώρας. Αυτό θα ήταν κατανοητό, αν η λέξη «πρόσκαιρα» δεν ήταν λάθος. Το πρόβλημα δεν είναι πρόσκαιρο, αλλά συνεχές. Στη χώρα μας, κινούμαστε σε μια τροχιά, που σε αντίθεση με τις προσδοκίες, τις ελπίδες και την ενέργεια που στο παρελθόν δώσαμε στο όνομα πολλών «δημόσιων αγαθών» (δημοκρατία, συμπεριληπτικότητα, ανάπτυξη και ένα καλύτερο μέλλον, συλλογική διάσταση, ρήξη με πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές οπισθοδρομήσεις κ.ά.), ο «δημόσιος χώρος», για να χρησιμοποιήσω μια εμβληματική έκφραση του Habermas, έχει σχεδόν εξαφανιστεί από τους προβληματισμούς που απασχολούν τα ίδια στρώματα και άτομα που κάποια χρόνια πριν ορκίζονταν στις αξίες αυτές.

Στην ουσία, Ευρωπαϊκή Ενωση και χώρες-μέλη στερέψαμε από πολιτικά και κοινωνικά «οράματα», ακόμα και από ψευδαισθήσεις. Οταν τόσες χώρες, πολιτικά συστήματα και κυβερνήσεις δυσλειτουργούν, χαρακτηρίζονται από μια διάχυτη δυσφορία και συνδέονται με την ανάδειξη του «Τίποτα» σε πολιτική-κοινωνική ουσία, το ερώτημα είναι «γιατί;». Ισως γιατί τα φαινόμενα αυτά, είτε αφορούν τις ευρωεκλογές, είτε όχι, σχετίζονται με το ότι οι ηγεσίες χωρών και ΕΕ έχουν πρόβλημα να κατανοήσουν ότι πλέον κυβερνούν σε πιο δύσκολους καιρούς. Οι «εύκολες πολιτικές» του παρελθόντος (στην οικονομία, την εξωτερική πολιτική, τα κοινωνικά θέματα κ.α.) έχουν εξαντλήσει τον κύκλο τους, ενώ το νέο υπόδειγμα της πολυ-πολικής παγκοσμιοποίησης σημαίνει νέους παίκτες, νέα εμπόδια, αλλαγές κανόνων και οπωσδήποτε πρωτόγνωρα προβλήματα (κλιματική αλλαγή, ενεργειακά, γήρανση, χαμηλοί ρυθμοί οικονομικής μεγέθυνσης, γεωπολιτικές εντάσεις κ.ά.), που κάνουν τη διακυβέρνηση πολύ πιο πολύπλοκη και απαιτητική.

Η εικόνα αυτή σηματοδοτεί μια τεράστια αντίφαση: από τη μια, σημαντικά προβλήματα σωρεύονται και δημιουργούν ένα κλίμα ισχυρού κοινωνικού προβληματισμού και αντιδράσεων, και από την άλλη αναζητάει κανείς – χωρίς να βρίσκει – τα σημεία αιχμής της αυριανής ψηφοφορίας. Αυτά, σε ένα τοπίο, το οποίο προσφέρεται για άσκηση Πολιτικής, με την πιο ισχυρή έννοια του όρου και για την επιλογή πεδίων για αιχμηρές ευρωπαϊκές ή/και εθνικές παρεμβάσεις – όχι γραφειοκρατικών, προσχηματικών ή αποστεωμένων ρυθμίσεων.

Στα καθ’ ημάς, οι εκλογές αυτές μπορούν να πάρουν, έστω και εκ των υστέρων, έναν ισχυρό πολιτικό συμβολισμό: να αποτελέσουν αφετηρία παρέμβασης σε ένα, τουλάχιστον, πεδίο, το οποίο μετατρέπεται σε ισχυρό πολλαπλασιαστή προβληματικών εξελίξεων, και μάλιστα όχι μόνο στον μελλοντικό, αλλά και στον παρόντα χρόνο: το επενδυτικό κενό σε ικανότητες, σκέψη, μόρφωση και γνώσεις των παιδιών και των νέων της επόμενης δεκαετίας – και όχι μόνο. Εστω σε ένα πεδίο, να προσπαθήσουμε να πάμε «λίγο ψηλότερα». Αλλωστε, η Ελλάδα στην Ευρώπη κατ’ εξοχήν συνδέεται με τη δημιουργία ενός καλύτερου αύριο για τους νέους. Γνωρίζουμε από τη νεότερη ιστορία μας ότι εκατομμύρια οικογένειες, με πολλές θυσίες, εφοδίασαν με γνώσεις τα παιδιά τους για να τους εξασφαλίσουν ένα καλύτερο μέλλον. Εδώ και χρόνια, το μέλλον ενός μεγάλου τμήματος των νέων διαγράφεται χειρότερο από αυτό των γονιών τους. Ακολουθήσαμε μορφές ανάπτυξης που δεν ήταν ανθεκτικές. Τι επίδραση έχει το εκπαιδευτικό μας σύστημα σε αυτό; Σήμερα, τόσο από ποσοτική, όσο και από ποιοτική άποψη, το σύστημα εκπαίδευσης δεν αξίζει στη νεολαία μας. Ας κάνουμε μια μεταρρύθμιση που να «πιάσει». Αύριο όλα θα είναι πιο δύσκολα. Οι προβλέψεις πολλών διεθνών οργανισμών (ΟΟΣΑ, ΔΝΤ, ΕΕ) για τους μακροχρόνιους ρυθμούς μεγέθυνσης της ελληνικής οικονομίας κυμαίνονται μεταξύ 1% και 1,3%. Σε τέτοια όρια, με τις πολλαπλές πιέσεις που θα έχουμε, τα περιθώρια για μεγάλες φιλοδοξίες θα είναι εξαιρετικά συρρικνωμένα. Αν όχι τώρα, πότε;

Ο Τάσος Γιαννίτσης είναι ομότιμος καθηγητής, πρώην υπουργός