«Τους λευκούς δεν έπρεπε κανείς να τους εμπιστεύεται»

Μία έμμεση αυτοβιογραφία είναι το πρώτο σημαντικό έργο του Τζέιμς Μπάλντουιν (1924-1987), το «Ανέβα στο Βουνό να το φωνάξεις», το οποίο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1953 και συμπεριλήφθηκε στη λίστα των «Times» με τα 100 καλύτερα αγγλόφωνα μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν από το 1923 έως το 2005. Για το ελληνικό κοινό εκδόθηκε για πρώτη φορά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο το 2006 και φέτος κυκλοφόρησε ξανά, αυτή τη φορά από τις εκδόσεις Πόλις, σε μετάφραση Χρήστου Οικονόμου.

Ενα δεκατετράχρονο αγόρι, o Τζον, θετός γιος του σκληρού και γεμάτου ενοχές από τα σαρκικά του πάθη Γκάμπριελ, ιεροκήρυκα μιας εκκλησίας στο Χάρλεμ της Νέας Υόρκης, είναι ο βασικός χαρακτήρας του έργου, ο οποίος μεγαλώνει με σκοπό να γίνει και ο ίδιος ιεροκήρυκας. Και ο ίδιος ο Τζέιμς Μπάλντουιν γεννήθηκε στο Χάρλεμ από μια ανύπαντρη μητέρα και δεν γνώρισε ποτέ τον βιολογικό του πατέρα, όπως και ο ήρωάς του, ο Τζον. Είχε περιγράψει τον πατριό του ως «τυραννικό και κακοποιητή», αναζήτησε καταφύγιο στη θρησκεία και στα δεκατέσσερά του άρχισε να κηρύττει και ο ίδιος τον λόγο του Κυρίου.

Ενώ η ιστορία του βιβλίου διαδραματίζεται σε ένα εικοσιτετράωρο, μέσω των αναδρομών της μητέρας του Τζον, του πατριού του Γκάμπριελ και της Φλόρενς, της θείας του Τζον, παρουσιάζεται η μεταπολεμική κοινωνία των μαύρων στην Αμερική τη δεκαετία του ’30.

Συναισθηματική φόρτιση

Το βιβλίο είναι συναισθηματικά φορτισμένο αφενός από την αγανάκτηση των χαρακτήρων που βιώνουν τον απόηχο του τραύματος της δουλείας [«Ο πατέρας του (ο Γκάμπριελ) έλεγε ότι όλοι οι λευκοί ήταν κακοί και ο Θεός θα τους ταπείνωνε. Ελεγε ότι τους λευκούς δεν έπρεπε κανείς να τους εμπιστεύεται, ότι έλεγαν μονάχα ψέμματα και ούτε ένας τους δεν είχε αγαπήσει ποτέ νέγρο… Ο Τζον είχε διαβάσει για τα πράγματα που έκαναν οι λευκοί στους έγχρωμους· ότι στον Νότο απ’ όπου ήρθαν οι γονείς του, οι λευκοί τους έκλεβαν τους μισθούς τους και τους έκαιγαν και τους πυροβολούσαν – κι έκαναν και χειρότερα πράγματα… Είχε διαβάσει για έγχρωμους που τους εκτέλεσαν στην ηλεκτρική καρέκλα για πράγματα που δεν είχαν κάνει· πως τους έδερναν στις διαδηλώσεις με τα κλομπ· πως τους βασάνιζαν στις φυλακές»], αφετέρου από την απεγνωσμένη στροφή τους στη θρησκεία, καθώς, σύμφωνα με την πεποίθησή τους, μόνο εκεί και στην αλήθεια της μπορούν να βρουν καταφύγιο. Ομως η θρησκεία τούς επιφέρει ένα βαρύ φορτίο ενοχής και οι τύψεις που τους κατατρύχουν για τις ανθρώπινες σαρκικές τους ανάγκες πρόδηλα περιγράφονται σε όλο το βιβλίο.

Ο Γκάμπριελ άλλωστε υιοθέτησε τον Τζον σε μια προσπάθεια να εξαγνιστεί από τις αμαρτίες του [«ήταν το χέρι του Κυρίου που με έστειλε. Μας έκανε να συναντηθούμε (απευθυνόμενος στη μητέρα του Τζον) για να μας δώσει ένα σημάδι. Πέσε στα γόνατα και θα δεις αν έχω δίκιο – πέσε κάτω και ζήτησέ Του να σου μιλήσει απόψε»]. Ομως, παρότι ο Γκάμπριελ ακολουθεί τον δρόμο του Κυρίου, αισθάνεται ένοχος. Η συμπλεγματική του συμπεριφορά επηρεάζει όλη την οικογένεια. Η πρώτη του σύζυγος, η Ντέμπορα, φαίνεται να είναι και εκείνη ένοχη, παρότι υπήρξε θύμα βιασμού από λευκούς άντρες, όπως επίσης και η Ελισάβετ, η μητέρα του Τζον. Οι ενοχές μεταβιβάζονται σε όλη την οικογένεια και στα παιδιά τους.

Νιώθουν ότι μόνο με τη μετάνοια μπορούν όλοι τους να εξιλεωθούν. Στις κυριακάτικες συγκεντρώσεις της εκκλησίας, που «λες και το μέρος που βρισκόντουσαν γινόταν το υπερώο της Ιερουσαλήμ και το Αγιο Πνεύμα αιωρούνταν στον αέρα», κατά τις οποίες ενώνονται καθώς τραγουδούν με όλη τους τη δύναμη και χτυπούν τα χέρια τους από χαρά με περισσή ένταση […]. «Στον Σταυρό όπου πέθανε ο Σωτήρας μου!.. Κύριε κράτα μου το χέρι όσο τρέχω σε τούτο τον αγώνα!».

Απόγνωση και φόβος

Το βιβλίο αρχίζει και τελειώνει με την ημέρα που ο Τζον κλείνει τα δεκατέσσερά του χρόνια, καθώς αισθάνεται μια δύναμη να τον κυριεύει και έχει ένα θρησκευτικό όραμα το οποίο τον γεμίζει απόγνωση και φόβο. Θυμάται ότι είχε δει τον πατέρα του γυμνό, όπως ο Χαμ είχε δει γυμνό τον Νώε, ο οποίος τον καταράστηκε με αιώνια δουλεία. Να σημειωθεί ότι η συγκεκριμένη βιβλική αναφορά χρησιμοποιήθηκε στην Αμερική τον 18ο αιώνα για να δικαιολογηθεί ο θεσμός της δουλείας. Οταν συνέλθει από αυτό το όραμα, ύστερα από ένα ολόκληρο βράδυ προσευχής, πιστεύει ότι έχει πλέον μια νέα ταυτότητα, ότι έχει «σωθεί». Μελετητές του έργου του Μπάλντουιν συμφωνούν ότι το όραμα είναι μια αντανάκλαση της ψυχοσύνθεσης του συγγραφέα σε σχέση με την ομοφυλοφιλία του και επίσης συγκρίνουν το όραμά του με του Προφήτη Ιωάννη στο βιβλίο της Αποκάλυψης.

Είναι σίγουρο ότι το «Ανέβα στο Βουνό να το φωνάξεις» διαθέτει μια συμβολική χροιά. Πρωτίστως όμως είναι ένα έργο αυτοπροσδιορισμού, ένα έργο ταυτοτικής αναζήτησης, σχετιζόμενο με το πώς ένας μαύρος Αμερικανός κατανοούσε τον εαυτό του κατά την ενηλικίωσή του, σε ένα περιβάλλον πιεστικό και ρατσιστικό. Ενα λαμπερό δείγμα αφροαμερικανικής λογοτεχνίας που ενθουσίασε συγγραφείς όπως η Τόνι Μόρισον.

H Ντίνα Σαρακηνού είναι συγγραφέας, διευθύντρια του λογοτεχνικού online περιοδικού Literature.gr και πρόεδρος του PEN Greece

James Baldwin
Ανέβα στο Βουνό να το φωνάξεις
Μτφ. Χρήστος Οικονόμου
Εκδ. Πόλις, 2024,
σελ. 304
Τιμή 17,70 ευρώ