Η σύγκρουση των φονταμενταλισμών

Δύο μικρά δοκίμια, αποτελούμενα από μια σειρά επιμέρους ξεχωριστών παρεμβάσεων, από μια από τις καλύτερες φωνές και πένες που διαθέτει ο εγχώριος και ο παγκόσμιος θεολογικός λόγος. Δυο βιβλία του πρώην κοσμήτορα της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Μάριου Μπέγζου, στα οποία αναπτύσσει τις θέσεις του για τις βασικές αρχές και τις πηγές του ιουδαϊσμού και του ισλάμ, για την αξία του διαθρησκευτικού διαλόγου και του διαλόγου των θρησκειών με την αθεΐα. Δυο βιβλία απάντηση στον ρηχό αντικληρικαλισμό αλλά και στον θρησκευτικό φονταμενταλισμό. Δυο βιβλία που, παρά τους τίτλους τους «Ισλαμικά» και «Ισραηλιτικά», δεν μένουν μόνο στην καταγραφή των βασικών στοιχείων των δυο θρησκειών, αλλά επεκτείνονται και προεκτείνουν τη σκέψη μας στο ευρύ φάσμα που καλύπτει ο θρησκευτικός λόγος τόσο των τριών μονοθεϊστικών όσο και των πολυθεϊστικών θρησκευτικών δογμάτων.

Στα «Ισλαμικά» ο συγγραφέας αναπτύσσει τη θέση του για τα δίδυμα της θρησκείας όπως είναι η σχέση θείου – ανθρώπινου, υπερφυσικού – φυσικού, υπερβατικού – ενδοκοσμικού, ανθρώπινου – κοσμικού. Στις πολυθεϊστικές θρησκείες οι σχέσεις μεταξύ των παραπάνω διδύμων είναι αδιαμεσολάβητες. Είναι όμως διαμεσολαβούμενες στις μονοθεϊστικές θρησκείες. Ολες όμως οι θρησκείες περιέχουν τρία συστατικά στοιχεία. Αυτά είναι πρώτον η πίστη, η εμπιστοσύνη δηλαδή με την οποία ο άνθρωπος περιβάλλει το «άλλως Αλλο». Είναι δεύτερον η λατρεία, η οποία συμπεριλαμβάνει το σύνολο των θρησκευτικών δρώμενων και λεγόμενων, συγκροτούμενη από τους πιστούς και τα ιερατεία. Και τρίτον είναι το ήθος, δηλαδή ένας τρόπος ζωής ορισμένος και οριοθετημένος από το περιεχόμενο της θρησκείας. Υπ’ αυτή την ανάλυση η θρησκεία δεν είναι μια απλή αυταπάτη, όπως τη βλέπει ο ελιτίστικος αθεϊσμός, προσθέτω. Αυτό όμως δεν αποτρέπει την πολλές φορές εκτροπή της στον φανατισμό και τον φονταμενταλισμό, όπως με διεισδυτικότητα δείχνει ο καθηγητής Θεολογίας.

Στις πολυθεϊστικές θρησκείες (ινδουισμός, βουδισμός, τζαϊνισμός, κομφουκισμός, ταοϊσμός) το θείο εκλαμβάνεται με τρόπο πληθυντικό και ως επί το πλείστον υπό την κυριαρχία του θηλυκού στοιχείου. Στις μονοθεϊστικές (ιουδαϊσμός, χριστιανισμός, ισλάμ) κυριαρχεί το αρσενικό στοιχείο. Ο Θεός είναι πάντα άνδρας. Ο συγγραφέας όμως δεν παραγνωρίζει τη θέση που κατέχει στο θρησκευτικό στοιχείο και ο θεϊσμός ως καταστατική έννοια της θρησκείας. Αυτός είναι η πίστη στην ύπαρξη του θεϊκού στοιχείου ως τέτοιου, ως θεμελιώδους παραμέτρου της πραγματικότητας, πέραν του Θεού ως προσώπου. Ο κοσμολογικός ή φυσιοκρατικός θεϊσμός ανταποκρίνεται στις θεμελιώδεις αρχές των πολυθεϊστικών θρησκειών. Ο εσχατολογικός θεϊσμός είναι μονοθεϊστικός. Ο πρώτος καταφάσκει το θείο με βάση την κυριαρχία της φύσης επί του ανθρώπου και ο δεύτερος καταφάσκει το θείο με βάση την κυριαρχία του ανθρώπου επί της φύσης. Στον κοσμολογικό θεϊσμό το σύμπαν ταυτίζεται με το θείο και στέκεται πολύ πάνω από τον άνθρωπο. Στον εσχατολογικό θεϊσμό αντιθέτως ο άνθρωπος αναβαθμίζεται αποφασιστικά έναντι της φύσης, γίνεται συνδημιουργός του θείου.

Ποια όμως είναι η σχέση των θρησκειών με τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και την αλλαξοπιστία; Γενικά οι θρησκείες, ιδιαιτέρως το ισλάμ, δεν επιτρέπουν την αλλαξοπιστία, ερχόμενες έτσι σε ευθεία σύγκρουση με τις αρχές της δημοκρατίας και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Παρ’ όλα αυτά μεγάλες προσωπικότητες των θρησκειών όπως ο Απόστολος Παύλος, ο ιερός Αυγουστίνος, ο Λούθηρος, ακόμη και ο Μωάμεθ ήταν αλλαξοπιστήσαντες, οι οποίοι επηρέασαν καθοριστικά τις θρησκείες που τους υποδέχθηκαν, αλλά και αυτές που εγκατέλειψαν.

Θεσμοποίηση του ιερού

Το ιερό είναι μια ακόμη διάσταση των θρησκειών. Θρησκεία επί της ουσίας είναι η θεσμοποίηση του ιερού, το οποίο ουσιαστικά είναι το «άλλως Αλλο». Το ιερό δεν είναι ενιαίο. Αποτελείται από δυο μέρη: από τον διχασμό και από τη σχέση. Η όποια μονομερής προσέγγιση του ιερού ως διχασμού και μόνο οδηγεί στον φανατισμό, αλλά και η αντιμετώπισή του ως σχέσης και μόνο θολώνει τους κινδύνους της αποκλειστικότητας που ζητά η κάθε θρησκεία.

Αφού θεωρητικοποιήσει τις βασικές έννοιες όλων των θρησκειών, ο συγγραφέας προχωρά στη μελέτη του ισλάμ. Αυτός διαχωρίζει το ισλάμ (Ισλάμ) από τον ισλαμισμό και ακόμη περισσότερο από τον ισλαμιστικό φονταμενταλισμό που καθοδηγεί τους ισλαμιστές τρομοκράτες. «Στον Ισλάμ – γράφει –υπάρχει φονταμενταλισμός, υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά, ο ανθρωπισμός με την ανεκτικότητα έναντι των αλλοπίστων» (σ. 97). Αυτή την ανεκτικότητα «εκμεταλλεύτηκαν» οι εβραίοι που διώχθηκαν από την Ισπανία στα τέλη του 15ου αιώνα και κατέφυγαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, αλλά και στην Πολωνία. Βεβαίως δεν κλείνει τα μάτια – πώς θα μπορούσε άλλωστε να κάνει κι αλλιώς – μπροστά στον υποβιβασμό της γυναίκας στο ισλάμ και στην υπαγωγή της κοσμικής εξουσίας στη θρησκευτική. Από την άλλη όμως διευκρινίζει πως η έννοια του ιερού πολέμου εκφράζει τον προσωπικό αγώνα του μουσουλμάνου έναντι των παθών και όχι την επιβολή του επί των αλλοθρήσκων. Χωρίς αυτό να σημαίνει πως στο Κοράνι δεν υπάρχει και η διάσταση της βίας, όπως ανάλογα υπέρ της βίας στοιχεία υπάρχουν και στην Παλαιά Διαθήκη και στα Ευαγγέλια. Εξάλλου και ο δυτικός πολιτισμός και ο χριστιανισμός – κατά τον συγγραφέα και όχι μόνο – είχαν τους δικούς τους ιερούς πολέμους που εκφράστηκαν από τις σταυροφορίες στο εξωτερικό τους και την ιερή εξέταση στο εσωτερικό τους. Ενώ δεν πρέπει να ξεχνάμε και τα τρία m του δυτικού πολιτισμού: missionaris (ιεραπόστολος), mercator (έμπορος), militaris (στρατιωτικός), τα οποία επέβαλαν τον δυτικό αποικιοκρατισμό.

Παρά τα εμπόδια που θέτει ο ιδεολογικός ισλαμισμός, ο συγγραφέας καταγράφει το πώς στο πλαίσιο του ισλάμ αναπτύχθηκαν πολύ η ποίηση και η φιλοσοφία. Αρχικά ως μεταφραστική διαδικασία από τα αρχαία ελληνικά και στη συνέχεια ως αυτόνομη φιλοσοφική παρέμβαση είτε από τον κόσμο των Αβασσιδών στη Βαγδάτη (Αβικέννας, Γαζάλη) είτε από τον μουσουλμανικό κόσμο στα νότια της Ισπανίας (Αβερρόης), στην Ανδαλουσία.

Οι βασικές παράμετροι

Στο δεύτερο βιβλίο, τα «Ισραηλίτικα», ο συγγραφέας αφού στηριχθεί στη μεθοδολογική βάση τού «Ισλαμικά», προχωρά στην ανάλυση των βασικών παραμέτρων, κανόνων και αρχών της ιουδαϊκής θρησκείας, του ιουδαϊσμού ως πρωτότοκου μονοθεϊσμού, ο οποίος και αποτελεί τη βάση των επόμενων δυο μονοθεϊστικών θρησκειών. Μόνο και μόνο αυτή η επισήμανση μπορεί να αμβλύνει στους μετριοπαθείς ανθρώπους τα αντισημιτικά αισθήματα που κυριαρχούν τόσο στις δυτικές όσο και στις μουσουλμανικές κοινωνίες. Ο συγγραφέας όμως δεν μένει μόνο εδώ, ούτε στην απλή καταγραφή των βασικών αξόνων του ιουδαϊσμού και των ιερών βιβλίων του, τα οποία αποτελούν και τη βάση της θεολογικής σκέψης του χριστιανισμού και του ισλάμ. Αναλύει επίσης τα δίδυμα της ιουδαϊκής σκέψης, φιλοσοφίας και θεολογίας, όπως είναι ο χρόνος και η ιστορία, ο Θεός και το πρόσωπο, η Γένεση και η δημιουργία. Ο συγγραφέας εξετάζοντας το ιερό βιβλίο του ιουδαϊσμού, το Ταλμούθ, και τα μέρη του προβαίνει και σε ιδιαιτέρως διεισδυτικές παρατηρήσεις σε σχέση με τις διαφορές του με τον ελληνικό πολυθεϊστικό κόσμο, αλλά και στη «μεταφορά» του στο χριστιανικό και μουσουλμανικό σύμπαν. Στους Εβραίους κυριαρχεί η οντολογική προτεραιότητα του χρόνου και στους Ελληνες του χώρου. Στους Εβραίους η ιστορία είναι ευθύγραμμη και μη επαναλαμβανόμενη, στους Ελληνες κυκλική και επαναλαμβανόμενη. Ο Εβραίος αναζητεί τα έσχατα γεγονότα, ο Ελληνας τις έσχατες αρχές. Τους δυο κόσμους ένωσε η Παλαιά Διαθήκη. Αν «δεν υπήρχε η Παλαιά Διαθήκη, τότε η Καινή Διαθήκη θα φάνταζε αποκρυφιστικό κείμενο, ανερμήνευτο, ίσως και αδιανόητο» (Ισραηλιτικά, σ. 46). Ο ιουδαϊσμός είναι η λυδία λίθος του χριστιανισμού. Αλλά όχι μόνο αυτού. Αν και ο χριστιανισμός είχε τον πρώτο λόγο, στη λεκάνη της Μεσογείου συναντιόνται οι τρεις μονοθεϊστικές θρησκείες, για να εξαπλωθούν στη συνέχεια στον υπόλοιπο κόσμο. Θρησκείες που ενίοτε λειτουργούν ως γέφυρες πολιτισμών και άλλοτε ως προσχήματα για συγκρούσεις που αποσκοπούν στην κατάκτηση της εξουσίας. Ιδιαίτερης σημασίας εδώ είναι και το κείμενο για την εβραϊκή καινοτομία της αργίας του Σαββάτου, την οποία ακολούθησαν οι χριστιανοί τις Κυριακές και οι μουσουλμάνοι τις Παρασκευές.

Ο συγγραφέας, όπως προανέφερα, και στα δυο βιβλία τονίζει τη σημασία του διαθρησκευτικού διαλόγου αλλά το μείζον και στα δυο βιβλία του Μπέγζου είναι η άρνησή του να αποδεχθεί την άποψη περί «σύγκρουσης πολιτισμών». Κατ’ αυτόν αυτό που συμβαίνει είναι μια σύγκρουση δυο φονταμενταλισμών. Από τη μια είναι ο δυτικός, αμερικανικός, νεοπουριτανικός φονταμενταλισμός και από την άλλη ο ανατολικός, ισλαμιστικός ομόλογός του.

Αυτή η μέθοδος σίγουρα μάς απαλλάσσει από τα ισλαμοφοβικά στοιχεία της σκέψης, αλλά από την άλλη η εξίσωση των δυο φονταμενταλισμών δεν λαμβάνει υπόψη της πως στους δυτικούς πολιτισμούς υπάρχουν αντίβαρα στον φανατισμό, ενώ στις χώρες όπου η πολιτική και η θρησκευτική εξουσία εξισώνονται, εκεί δεν υπάρχουν αυτά τα αντίβαρα.

Δυο βιβλία που όποιος – αγνωστικιστής, ένθεος ή άθεος – τα διαβάσει, απολαμβάνει την ανάγνωσή τους, αλλά και πετά από πάνω του πολλές από τις προκαταλήψεις για τη θρησκεία. Χωρίς όμως να «παρασύρεται» στο να αρνηθεί το γεγονός πως πίστη και ορθός λόγος είναι πράγματα ασυμβίβαστα, τα οποία εν τούτοις δεν είναι αναγκαίο να βρίσκονται και σε πόλεμο μεταξύ τους. Μπορούν να βρίσκονται και σε διάλογο.

Μάριος Π. Μπέγζος
Ισλαμικά
Ακοή και Υπακοή
Εκδ. Λειμών, 2023, σελ. 154
Τιμή 11,50 ευρώ

Μάριος Π. Μπέγζος
Ισραηλιτικά
Ο Ισραήλ προ
του Ιησού και
του Ισλάμ
Εκδ. Λειμών, 2023, σελ. 110
Τιμή 11,50 ευρώ