Ταξιδεύοντας στην Αγκυρα

Οταν Ερντογάν και Μητσοτάκης έσπαγαν το ρόδι, τον περασμένο Ιούλιο στο Βίλνιους της Λιθουανίας, κανείς δεν είχε αυταπάτες. Είχαμε, όμως, τρεις τουλάχιστον λόγους να ελπίζουμε ότι, έπειτα από μια περίοδο μεγάλης και επικίνδυνης έντασης, ένα νέο κεφάλαιο στις ελληνοτουρκικές σχέσεις μπορούσε να ανοίξει.

Ο ένας λόγος ήταν ότι είχαν προηγηθεί μήνες ύφεσης στη θάλασσα και στον αέρα, στην πολιτική ρητορική αλλά και στα μεταναστευτικά ρεύματα. Οι φοβεροί σεισμοί του Φεβρουαρίου είχαν δώσει στον Ερντογάν την ευκαιρία που χρειαζόταν ώστε να απεμπλακεί από μια στρατηγική έντασης – που δεν ήταν απλώς ρητορική – η οποία είχε αποδειχθεί αδιέξοδη και επιζήμια.

Ο δεύτερος λόγος ήταν ότι ο τούρκος πρόεδρος πήγαινε σε εκείνη τη σύνοδο του ΝΑΤΟ με την απόφαση να επικυρώσει την ένταξη της Σουηδίας στη συμμαχία στην τσέπη του, ως εργαλείο για μια ολική επαναφορά των σχέσεών του με τη Δύση. Η περίοδος όπου η Τουρκία έκανε μια συστηματική, επιθετική προβολή ισχύος, διεκδικώντας την διά της βίας αναγνώριση ενός στάτους μεγάλης και αυτόνομης περιφερειακής δύναμης, είχε πέσει σε τοίχο. Είχε φθάσει στα όριά της. Οι ανάγκες μιας δοκιμαζόμενης οικονομίας, αλλά και μια σειρά άλλοι λόγοι (ανάμεσά τους και η επείγουσα ανάγκη για αποκατάσταση της ροής πολεμικού υλικού από τις ΗΠΑ) επέβαλαν έναν συμβιβασμό με την Ουάσιγκτον του Μπάιντεν. Η ύφεση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις ήταν το αναγκαίο παρακολούθημα του συμβιβασμού.

Και ο τρίτος λόγος ήταν ότι η εσωτερική πολιτική συγκυρία στις δύο χώρες προσέφερε μια μοναδική ευκαιρία. Για πρώτη φορά εδώ και 50 χρόνια, στην Αθήνα και την Αγκυρα, είχαμε δύο κυβερνήσεις με νωπή, ταυτόχρονη και ισχυρή εντολή και με καθαρό πολιτικό ορίζοντα, που μπορούσαν να αναλάβουν πρωτοβουλίες χωρίς τον αιώνιο φόβο του πολιτικού κόστους και χωρίς τον φόβο (για την Τουρκία ειδικά) μιας εξωθεσμικής παρέμβασης – σαν εκείνη που είχε ματαιώσει το 1975 τη συμφωνία Καραμανλή – Ντεμιρέλ για παραπομπή της ελληνοτουρκικής διαφοράς στη Χάγη.

Δέκα μήνες αργότερα και λίγες ώρες πριν από μια τρίτη συνάντηση κορυφής, στην Αγκυρα, πού βρισκόμαστε;

Η ύφεση στο πεδίο έχει, ω του θαύματος, διατηρηθεί. Στον αέρα, στη θάλασσα, στη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών. Και έχει ενισχυθεί από μια σειρά συμφωνίες σε θέματα «χαμηλής πολιτικής».

Μα οι δύο άλλοι παράγοντες της εξίσωσης έχουν μεταβληθεί. Η κρίση στη Γάζα, απάνθρωπη στην εξέλιξή της και αδιέξοδη στις προσπάθειες διπλωματικής διαχείρισής της, πιέζει τον Ερντογάν να επιστρέψει στις εργοστασιακές ρυθμίσεις της πολιτικής του και σε μια γνώριμη (αν και πιο συγκρατημένη) αντι-δυτική ρητορική. Αλλά και στην εσωτερική πολιτική σκηνή των δύο χωρών έχουμε αλλαγές. Ο Μητσοτάκης, ενόψει ευρωεκλογών, νιώθει ίσως υποχρεωμένος να φυλάει τα νώτα του απέναντι στην «πατριωτική» και «χριστιανική» Ακροδεξιά, που τον πιέζει. Μα είναι κυρίως ο Ερντογάν, που βρίσκεται «υποχρεωμένος» να υπερασπιστεί την πολιτική του κυριαρχία όχι τόσο απέναντι στην κοσμική, κεμαλική αντιπολίτευση που κέρδισε τις δημοτικές εκλογές, όσο απέναντι σε μια ανερχόμενη ισλαμική Δεξιά, που αναδείχθηκε τρίτη δύναμη, απευθύνεται στον σκληρό πυρήνα του ερντογανικού ακροατηρίου και αμφισβητεί την ηγεμονία του.

Η πανηγυρική υποδοχή των πρόσφατα εκδιωχθέντων εκπροσώπων της Χαμάς στην Κωνσταντινούπολη, η δραματική (και πολύ βολική για τον Λευκό Οίκο) ματαίωση του ταξιδιού στην Ουάσιγκτον, η αναγγελία διακοπής των εμπορικών σχέσεων με το Ισραήλ, αλλά και κινήσεις με αντίκτυπο στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, όπως η επίσπευση της απαράδεκτης μετατροπής της Μονής της Χώρας σε τζαμί, μια τέτοια σκοπιμότητα προφανώς υπηρετούν.

Σε αυτό το περιβάλλον το ταξίδι Μητσοτάκη στην Τουρκία θα μπορούσε να μοιάζει με «επικίνδυνη αποστολή». Και οπωσδήποτε μια αποστολή περιορισμένης φιλοδοξίας. Βασικός στόχος είναι να παραταθεί η περίοδος της ύφεσης και να προστατευθούν από τον κίνδυνο μετάδοσης κάποιας από τις πολλές κρίσεις που ενδημούν στην ευρύτερη περιοχή οι ελληνοτουρκικές σχέσεις.

Δεν είναι λίγο. Δεν είναι ασήμαντο. Αλλά δεν είναι αρκετό. Πενήντα χρόνια από τη Μεταπολίτευση έχουμε πάρει (ή θα έπρεπε να έχουμε πάρει) το βασικό μάθημα. Πως ο χρόνος που περνά, παρά τον διαδεδομένο παρ’ ημίν μύθο, δεν είναι ουδέτερος και ασφαλώς δεν κυλά υπέρ των ελληνικών συμφερόντων. Πως οι ελληνοτουρκικές σχέσεις δεν εξελίσσονται ως περιφερειακή διένεξη, που υποτάσσεται σ’ έναν τοπικό συσχετισμό δύναμης, άσχετα με τους διεθνείς συσχετισμούς, αλλά και τις όχι πάντα προβλέψιμες αλλαγές της συγκυρίας. Πως οι διαφορές μας δεν είναι, υποχρεωτικά, παίγνιο μηδενικού αθροίσματος. Και κυρίως πως οι περίοδοι ύφεσης στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, όπως αυτή που τώρα ζούμε, δεν είναι διατηρήσιμες, μπορεί ανά πάσα στιγμή να διακοπούν, όσο παραμένει άλυτος ο πυρήνας των διαφορών – των επιλύσιμων τουλάχιστον, όπως είναι η οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών.

Η μετάβαση, όμως, από τη στρατηγική της αναβολής σε μια στρατηγική της επίλυσης, μοιάζει πολύ δυσκολότερη σήμερα απ’ ό,τι πριν από δέκα μήνες. Εξαρτάται από την εξέλιξη της κρίσης στη Γάζα. Εξαρτάται από τα αποτελέσματα των αμερικανικών εκλογών του Νοεμβρίου. Εξαρτάται και από την αντοχή των πολιτικών ηγεσιών στις δύο χώρες στην πίεση του «πατριωτικού» λαϊκισμού, που είναι σε άνοδο. Το γεγονός, αυτό καθ’ εαυτό, ότι η συνάντηση πραγματοποιείται, παρά την επιδείνωση του κλίματος, είναι ένα καλό σημάδι. Μένει να αποδειχθεί, βέβαια, τι εννοεί ο Ερντογάν όταν λέει «δεν υπάρχει διαφορά που δεν μπορούμε να λύσουμε». Μένει να αποδειχθεί αν ισχύει και εκείνη η δήλωση Μητσοτάκη πως, αν η ευκαιρία δοθεί, «δεν θα (έπρεπε να) γυρίσουμε την πλάτη στην ιστορία αν έχουμε την ευκαιρία να τη διαμορφώσουμε».

Αλλά αυτά είναι ερωτήματα που η απάντησή τους δεν θα μας δοθεί τώρα. Τη Δευτέρα θα μάθουμε μόνον αν η περίοδος των ήρεμων νερών, και το άτυπο μορατόριουμ που την εξασφαλίζει, μπορεί να διατηρηθεί και να παραταθεί σε ένα περιβάλλον που θα μπορούσε να το τινάξει στον αέρα.