Η ελευθερία των λύκων

Μπορούμε να ξεκινήσουμε από έναν φιλόσοφο που διετέλεσε και πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών. «Στην ελευθερία της έκφρασης και την ελευθερία της λατρείας», είπε ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ στην περίφημη ομιλία του τον Ιανουάριο του 1941 περί των Τεσσάρων Ελευθεριών, «πρέπει να προσθέσουμε την ελευθερία έναντι της ένδειας και την ελευθερία έναντι του φόβου». Ακριβώς, λέει ο Στίγκλιτς. Ενας άνθρωπος που αντιμετωπίζει ακραία ένδεια και ακραίο φόβο δεν είναι ελεύθερος.

Ή μπορούμε να ξεκινήσουμε από έναν άλλο σπουδαίο φιλόσοφο, αρκετά χρόνια αργότερα. «Ελευθερία για τους λύκους», έλεγε ο Αϊζάια Μπερλίν, «συχνά σημαίνει θάνατος για τα πρόβατα». Ακριβώς, λέει ο Στίγκλιτς. Ελευθερία για τους κατόχους όπλων συχνά σημαίνει θάνατος για μαθητές και ενηλίκους που σκοτώνονται σε μαζικές δολοφονίες.

Η βία που προκαλείται από την οπλοκατοχή, όπως και η διάδοση ασθενειών από ανθρώπους που αρνούνταν να υπακούσουν στις οδηγίες την περίοδο του κορωνοϊού, αποτελούν παραδείγματα «εξωτερικοτήτων», μιας λέξης που χρησιμοποιούν οι οικονομολόγοι για να περιγράψουν το γεγονός ότι ορισμένες πράξεις (όπως η άρνηση κάποιου να φορέσει μάσκα) ή συναλλαγές (όπως η πώληση ενός όπλου) μπορεί να έχουν θετικές ή αρνητικές συνέπειες στον εξωτερικό κόσμο με τρόπο που δεν μεταβιβάζεται μέσω του μηχανισμού της αγοράς. Οι γνωστότερες αρνητικές εξωτερικότητες είναι η ρύπανση του περιβάλλοντος και η κλιματική αλλαγή, που απορρέουν από την ελευθερία των επιχειρήσεων και των ατόμων να προβαίνουν σε δραστηριότητες που δημιουργούν επιζήμιες εκπομπές. Η ελευθερία αυτή πρέπει να περιοριστεί, υποστηρίζει ο Στίγκλιτς, ώστε να επεκταθεί η ελευθερία των ανθρώπων των επόμενων γενεών να ζουν σε έναν βιώσιμο πλανήτη.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, λέει ο αμερικανός οικονομολόγος σε συνέντευξή του στον «New Yorker», οι περιορισμοί στη συμπεριφορά δικαιολογούνται από την αύξηση της ευημερίας και ελευθερίας που προκαλούν. Για να το δούμε με όρους κόστους και οφέλους, το κόστος του περιορισμού της ατομικής ελευθερίας είναι πολύ μικρότερο από τα οφέλη για την κοινωνία. Αρα, το καθαρό όφελος είναι θετικό. Οποιος πιστεύει ότι το δικαίωμα να μην ξεβολεύεται φορώντας μάσκα είναι σημαντικότερο από το δικαίωμα της ζωής είναι απλώς ανεύθυνος.

Για τον Στίγκλιτς, ελευθερία σημαίνει επέκταση της γκάμας των επιλογών που έχει ένας άνθρωπος. Και οτιδήποτε περιορίζει αυτή την γκάμα, όπως η φτώχεια, η ανεργία ή η ασθένεια, συνιστά σοβαρό περιορισμό της ελευθερίας. Κατά τις τέσσερις τελευταίες δεκαετίες, συντηρητικοί πολιτικοί, οικονομολόγοι που διαφημίζουν την ελεύθερη αγορά και επιχειρηματικά λόμπι χρησιμοποιούν την επέκταση της ελευθερίας ως πρόσχημα για να προωθούν πολιτικές που ευνοούν τους πλούσιους και τα ισχυρά συμφέροντα εις βάρος του κοινωνικού συνόλου. Τέτοιες πολιτικές είναι οι φορολογικές μειώσεις για τους πλούσιους και τις μεγάλες επιχειρήσεις, οι περικοπές κοινωνικών προγραμμάτων και η μείωση των ελέγχων των πολυεθνικών εταιρειών. Και τα αποτελέσματα αυτής της συντηρητικής ατζέντας είναι μπροστά μας: αύξηση των ανισοτήτων, υποβάθμιση του περιβάλλοντος, εδραίωση των μονοπωλίων, η χρηματοπιστωτική κρίση του 2018 και η ανάδυση επικίνδυνων δεξιών λαϊκιστών όπως ο Ντόναλντ Τραμπ.

Στο δεύτερο μισό του βιβλίου του, ο αμερικανός νομπελίστας ζητά να δημιουργηθεί ένας «προοδευτικός καπιταλισμός», στο πλαίσιο του οποίου η κυβέρνηση θα χρησιμοποιεί μια σειρά εργαλείων όπως φόροι, δαπάνες και έλεγχοι προκειμένου να μειώνει τις ανισότητες, να περιορίζει την εξουσία των επιχειρήσεων και να αναπτύσσει τα είδη του κεφαλαίου που δεν περιλαμβάνονται στα στοιχεία του ΑΕΠ ή στους ισολογισμούς των εταιρειών: το ανθρώπινο κεφάλαιο (εκπαίδευση), το κοινωνικό κεφάλαιο (κανόνες και θεσμοί που ενισχύουν την εμπιστοσύνη και τη συνεργασία) και το φυσικό κεφάλαιο (περιβαλλοντικοί πόροι, όπως σταθερό κλίμα και καθαρός αέρας).

Ο Στίγκλιτς κατηγορεί τους αντιπάλους οικονομολόγους του για «γνωστική ασυμφωνία»: περνούν τη μισή τους ζωή δοξάζοντας την αποτελεσματικότητα των αγορών και την άλλη μισή εξηγώντας την αναποτελεσματικότητά τους. Κι όταν ο δημοσιογράφος των «Financial Times» τον ρωτάει μήπως το ίδιο συμβαίνει και μ’ εκείνον, αφού θεωρεί ηθικά αθέμιτα τα κέρδη της αγοράς αλλά όχι και τα δικά του, δηλώνει αδυναμία να απαντήσει. Αυτό που ξέρει είναι ότι ο ελάχιστος μισθός στις ΗΠΑ είναι ο ίδιος με πριν από 65 χρόνια. Κι αυτό το θεωρεί απίστευτο.

Μια καλή κοινωνία

Θα μπορούσε να τον ξεγράψει κανείς από τις συνεντεύξεις που έδινε το 2016 και υποστήριζε ότι η Ελλάδα θα είχε περισσότερες ευκαιρίες να ξεπεράσει την κρίση εκτός της ευρωζώνης. Αλλά η οικονομία δεν ήταν ποτέ το δυνατό σημείο των οικονομολόγων. Και στο κάτω – κάτω, το ότι στα 81 του ο Στίγκλιτς εξακολουθεί να βασανίζεται για το πώς θα δημιουργηθεί μια «καλή κοινωνία» ξεπλένει τις παλιές του αμαρτίες. Δεν είναι πολύ αισιόδοξος. Η νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, λέει, έχει διεισδύσει βαθιά στην κοινωνία. Ολο και περισσότεροι νέοι άνθρωποι όμως απορρίπτουν τη νεοφιλελεύθερη προσέγγιση ζητημάτων όπως οι ανισότητες και η κλιματική αλλαγή. Αν λοιπόν καταφέρουμε να διαλύσουμε τους μύθους που καλλιεργεί η Δεξιά για την ελευθερία και στρέψουμε την αντίληψη της ανθρώπινης ελευθερίας προς μια πιο θετική κατεύθυνση, θα έχουμε κάνει ένα σημαντικό πρώτο βήμα.