«Προτιμώ μια τέχνη που ενίοτε “βαδίζει με τον εχθρό”»

Διδάσκει στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών και ως καλλιτέχνης διερευνά κοινότητες που αναδύονται στο Διαδίκτυο και παράγουν πολιτικές υποκουλτούρες. Ο Κωστής Σταφυλάκης, με σπουδές στη Θεωρία και Ιστορία της Μοντέρνας Τέχνης, στην Ευρωπαϊκή Φιλοσοφία αλλά και διδακτορικό στην Πολιτική Επιστήμη και την Ιστορία, ενδιαφέρεται για το «πολιτικό», τον σύγχρονο εαυτό, το παιχνίδι των ταυτοτήτων. Πολλές από τις σύγχρονες θεματικές ξεδίπλωσαν σαν πολύχρωμη βεντάλια κατά τη συνάντησή μας ένα ηλιόλουστο μεσημέρι, με τον καλλιτέχνη στην επεξεργασία της κοινωνικής πραγματικότητας να φωτίζει τα αθέατα σημεία της μεταψηφιακής εποχής. Αλλωστε ένα από τα ξεχωριστά του γνωρίσματα είναι τα σενάριά του σε συλλογικά online παιχνίδια ρόλων.

Πώς μετασχηματίζεται η ΑΣΚΤ;

Ως νέο μέλος ΔΕΠ έχω την αίσθηση ότι η Σχολή βρίσκεται ακριβώς πάνω σε ένα σταυροδρόμι. Ο ένας δρόμος οδηγεί σε μια ακόμα πιο δογματική κατανόηση των παραδοσιακών τομέων του Τμήματος Εικαστικών Τεχνών, με περισσότερη έμφαση σε παγιωμένες θεωρήσεις περί εικαστικού μέσου και ο άλλος δρόμος οδηγεί σε μια πιο ευέλικτη πανεπιστημιακή κοινότητα που επιτρέπει τον διάλογο με τον ψηφιακό και διαδικτυακό πολιτισμό, τις κοινωνικές επιθυμίες και κουλτούρες του 21ου αιώνα. Δεν δύναμαι να ξέρω τι πραγματικά θα συμβεί. Μόλις εντάχθηκα στο δυναμικό του 11ου Εργαστηρίου της Σχολής συνεργάστηκα με τον διευθυντή Βασίλη Βλασταρά, συναδέλφους, φοιτήτριες και φοιτητές για να υλοποιήσουμε ένα συμμετοχικό πρότζεκτ που μετέτρεψε το Εργαστήριο στο σκηνικό ενός LARP, ενός παιχνιδιού ρόλων ζωντανής δράσης, το οποίο απαίτησε από όλες και όλους να κατασκευάσουν χαρακτήρες, στολές, εργαλεία, γλώσσες, εαυτούς, σενάριο, μηχανισμούς, ψηφιακές διεπαφές κ.ο.κ. Η τριήμερη αυτή δράση μεταδόθηκε ζωντανά στο υβριδικό Overkill Festival της Ολλανδίας, το οποίο είχα τηχαρά να συνεπιμεληθώ το 2023. Εστιάζουμε κυρίως σε μορφές τέχνης που αναδείχθηκαν από τη δεκαετία του ’90 και επιχειρούμε να τις ανανεώνουμε εγκύπτοντας στον βιωματικό ορίζοντα των γενεών των φοιτητριών και φοιτητών μας.

Μελετάς λοιπόν τα διακυβεύματα της γενιάς των millennials και της GenZ;

Η GenZ ζει σε μια συνθήκη όπου η διάκριση μεταξύ ψηφιακού και ενσώματου έχει πλήρως καταρρεύσει καθιστώντας αναγκαία μια νέα οριοθέτηση της οικειότητας. Η αναζήτηση αυτή μπορεί να οδηγήσει ακόμα και σε μια απόσυρση από τις δημοφιλείς πλατφόρμες της τελευταίας δεκαετίας. Τα εικαστικά της πρότζεκτ υλοποιούνται κάπου ανάμεσα στην part-time εργασία, την πάλη με τον ύπνο, τη σαρωτική ροή υλικού. Ακούω με μεγάλο ενδιαφέρον την παρατήρηση του εικαστικού και ερευνητή Joshua Citarella ότι η GenZ, σε αντίθεση με τους μοναχικούς millennials, αναπτύσσει έναν νέο κολεκτιβισμό βασισμένο στην, από κοινού, ειρωνική επεξεργασία των υλικών της καθημερινότητας – βλέπε TikTok. Είναι ένας τρόπος επιβίωσης σε μια πραγματικότητα που μάλλον δεν μεταρρυθμίζεται. Φυσικά δεν ανήκω σε αυτές τις γενιές, ωστόσο πρόλαβα ως νέος την εμφάνιση της ψηφιακής ζωής στην Ελλάδα, τη συμβίωση με ανθρώπους που συναντούσες online και, ταυτόχρονα, offline. Το παιχνίδι των ταυτοτήτων ανήκει και στον δικό μου κόσμο και γι’ αυτό η καλλιτεχνική μου δράση υπήρξε από την αρχή ένα συνεχές roleplaying.

Είναι μια προσέγγιση, έτσι όπως τη διατυπώνεις, του κοινωνιολόγου καλλιτέχνη, ο οποίος ερευνά την τέχνη πέρα από μία αισθητική αντιμετώπιση.

Oι καλλιτέχνες είχαν πάντα στα χέρια τους αναλυτικά εργαλεία. Εγώ αντλώ τα δικά μου κυρίως από την πολιτική σκέψη της εποχής. Οπως ξέρεις αυτό με οδηγεί συχνά και στη συγγραφή, αλλά δεν ενδιαφέρομαι για την παραγωγή μιας ερευνητικού τύπου τέχνης. Δεν βλέπω την εικαστική πράξη ως μηχανισμό παραγωγής κάποιος γνώσης, παρότι κάτι τέτοιο δεν είναι αδύνατο. Με ενδιαφέρει να οργανώσω ατομικές και συλλογικές εμπειρίες που μου επιτρέπουν να εκτεθώ σε πραγματικότητες που δεν ελέγχω πλήρως. Για δύο δεκαετίες, η δράση μου περιέχει έρευνα πάνω σε διάφορες ομάδες – από διάφορες αλλόκοτες εκδοχές ριζοσπαστισμού μέχρι τις νεανικές υποκουλτούρες της σύγχρονης Αμερικής και, πρόσφατα, της Ρωσίας. Το βιώνω ως μια μορφή πλοήγησης μέσα σε κόσμους που, έστω παροδικά, ικανοποιούν τη δική μου επιθυμία για κοινωνικότητα. Το 2021 παρουσίασα στο φιλόξενο KEIV Athens του Κωνσταντίνου Λιανού την ατομική μου έκθεση Chloroquine Juggalo, μια πλοήγηση μέσα στην κόσμο των αμερικανών Juggalos κατά την τελευταία φάση της διακυβέρνησης Τραμπ. Για να γίνει εφικτό, ενσαρκώνω μια περσόνα, τον Chloroquine Juggalo, που ζει ταυτόχρονα στο Διαδίκτυο και στην Αθήνα της πανδημίας.

Από το 2019, δημιουργούμε με τον εικαστικό Τεό Τριανταφυλλίδη και άλλους φίλους μια σειρά έργων που δεν είναι παρά επεισόδια αυτού που ονομάζουμε Readiness SAGA, μια εμβύθιση στην κουλτούρα των αμερικανών preppers – ατόμων και ομάδων που προετοιμάζονται και οχυρώνονται μπροστά στην πιθανότητα μιας πλανητικής καταστροφής ή μιας πολιτειακής ανατροπής. Μελετούμε την online κουλτούρα αυτών των ατόμων, το υλικό από τα κανάλια τους στο youtube, τα μπλογκ τους, τα βιντεοπαιχνίδια που παίζουν κ.λπ. και μετατρέπουμε τις φοβίες και τις ελπίδες τους σε σενάριο για ένα συλλογικό παιχνίδι ρόλων στο οποίο πρωταγωνιστούμε εμείς, φίλοι, γνωστοί και μια Τεχνητή Νοημοσύνη που ονομάζουμε Pascale. Το κινηματογραφημένο υλικό από τα παιχνίδια ρόλων και τα αντικείμενα που κατασκευάστηκαν αποτέλεσαν στοιχεία της εγκατάστασης που παρουσιάσαμε σε Βερολίνο, Μάαστριχτ και πρόσφατα στη συναρπαστική έκθεση Outraged by Pleasure που επιμελήθηκε η Νάντια Αργυροπούλου.

Η μεταψηφιακή αισθητική των χρηστών του Διαδικτύου εμπνέει τη σύγχρονη τέχνη; Ποια είναι η επιρροή του post-Internet στο έργο σου;

Παρότι ο όρος post-Internet αρχίζει να χρησιμοποιείται το μακρινό 2008 είναι για μένα ακόμα σημαντικός καθώς περιγράφει έναν ορίζοντα κατανόησης. Είναι η στιγμή που ορισμένες καλλιτέχνιδες και συγγραφείς συνειδητοποιούν τον ρόλο τους στο περιβάλλον του Web 2.0, σταματούν να αντιμετωπίζουν το Διαδίκτυο ως ένα μέσο και στρέφουν το ενδιαφέρον τους στο πώς το «Διαδίκτυο των χρηστών» επιδρά στις κοινωνικές και παραγωγικές σχέσεις. Ας σκεφτούμε ότι την ίδια στιγμή που η Marisa Olson εισηγείται την έννοια του post-Internet ξεσπάει η παγκόσμια οικονομική κρίση και, στην Ελλάδα, όλο το πεδίο της πολιτικής και κοινωνικής σύγκρουσης μεταφέρεται στα αναδυόμενα τότε social media. Αυτή η σύμπτωση κοινωνικής εξάρθρωσης και ραγδαίας ψηφιοποίησης της ζωής είναι η συνθήκη που έχω επιλέξει να ονομάζω «ελληνικό μεταψηφιακό». Νομίζω ότι δεν έχουμε επαρκώς μελετήσει τις επιπτώσεις του στην εγχώρια εικαστική παραγωγή.

Την εποχή εκείνη εγώ αγνοώ την πρωτοεμφανιζόμενη έννοια του post-Internet αλλά η δουλειά που κάνουμε με τη Βάνα Κωσταγιόλα, το ντουέτο των KavecS δηλαδή, συνίσταται στο να αντλούμε υλικό από το Διαδίκτυο και να το μετατρέπουμε σε συμμετοχικές δράσεις για υποψιασμένα και ανυποψίαστα σώματα. Μελετούμε π.χ. την επέλαση των New Age θεραπειών στον εταιρικό κόσμο, αντλώντας από συναφείς ιστοσελίδες, και μετατρέπουμε την γκαλερί της Αντωνοπούλου, το 2007, σε χώρο διαφημιστικής προώθησης μιας εταιρείας εναλλακτικών θεραπειών για τον ελληνικό εργασιακό χώρο. Αντίστοιχα, αντλούμε υλικό από τα μπλογκ διάφορων εξτρεμιστικών ομάδων που εμφανίζονται στις αρχές τις κρίσης και οργανώνουμε μια σειρά από δημόσιες παρεμβάσεις ως η οργάνωση «Μαύρος Κύκλος», προειδοποιώντας ένα ορισμένο κοινό σε διάφορες ευρωπαϊκές πόλεις για την απότομη διάχυση ιδεών που σήμερα ανήκουν στον αστερισμό που θα ονομάζαμε Εναλλακτική Δεξιά.

Να λοιπόν η ανθρωπολογία στην καλλιτεχνική πρακτική.

Αντιλαμβάνομαι ότι όλη αυτή η τάση για εισβολή στον χώρο διάφορων ομάδων θυμίζει ορισμένες πρακτικές της ανθρωπολογίας αλλά στην πραγματικότητα προέρχεται από μια παιγνιώδη διάθεση που συνοδεύεται συχνά από άγνοια κινδύνου. Βέβαια, ξεδιπλώθηκε παράλληλα με τη μελέτη διαφόρων ιστορικών παραδειγμάτων που προέρχονται τόσο από τα περιβάλλοντα του ύστερου σοσιαλισμού όσο και του ύστερου φιλελευθερισμού. Υπάρχει μια παράλληλη ιστορία της τέχνης που περιέχει τις διφορούμενες φάρσες του Sergey Kuryokhin στη Ρωσία της περεστρόικα, το ανατρεπτικό κίνημα νάνων με όνομα Orange Alternative στην Πολωνία του Γιαρουζέλσκι, το σοκ των Laibach στη μετατιτοϊκή Σλοβενία κ.ο.κ.

Ανθρωπολόγοι όπως ο Alexei Yurchak μελέτησαν αυτά τα παραδείγματα δείχνοντας πως σε περιβάλλοντα ιδεολογικού κυνισμού η κριτική αποστασιοποίηση της τέχνης δεν έχει κάποια ανατρεπτική προοπτική. Γι’ αυτό αναπτύχθηκε η στρατηγική που ξέρουμε ως «υπονομευτική κατάφαση» και, αργότερα, «υπερταύτιση», στοχεύοντας στη μιμητική επεξεργασία του κυρίαρχου λόγου με τρόπο που κάνει ακόμα και τις κυρίαρχες δυνάμεις να αισθάνονται αμήχανα. Ανάλογη ήταν η χρήση του συλλογικού ψευδώνυμου Luther Blissett στη μιντιοκρατούμενη Ιταλία του Μπερλουσκόνι, οι προσομοιώσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου από τους Yes Men και άλλα αντίστοιχα. Φυσικά, συναφείς είναι ορισμένες χειρονομίες post-Internet καλλιτεχνών, από την Amalia Ulman μέχρι τον Brad Troemel, που οικειοποιούνται τα επικοινωνιακά εργαλεία των σύγχρονων σοσιαλμιντιακών influencers για να παίξουν με τις προσμονές των online κοινών. Στη πιο πρόσφατη ατομική μου έκθεση με τίτλο GZPRM GOPNIK, στο KEIV, απηχούνται με έναν τρόπο αυτές οι μεθοδολογίες. Καταπιάστηκα με διαδικτυακά κανάλια που παρουσιάζουν τη ζωή στη σύγχρονη Ρωσία ως ωμή, σουρεαλιστική, εξωτικά παράδοξη.

Καθώς είμαστε στη στιγμή που έχουν κερδίσει πάρα πολύ έδαφος η Ακρα Δεξιά και οι λεκτικές ακρότητες, ένας μη υποψιασμένος θεατής της τέχνης σήμερα μπορεί να μην αντιληφθεί την ανατρεπτική ειρωνεία της καλλιτεχνικής υπονομευτικής κατάφασης.

Οταν το 1980 οι Pink Floyd περιόδευαν με το The Wall και εκτελούσαν το In the Flesh, ντυμένοι ως εκπρόσωποι ενός νεοσύστατου ολοκληρωτικού κινήματος, έθεσε άραγε κανείς το ίδιο ερώτημα; Μάλλον όχι, επειδή το άλμπουμ πρόσφερε ένα σενάριο που δικαιολογούσε τη σκληρή αυτή εμφάνιση. Εχεις δίκιο ότι οι πηγές της αντιδραστικής ιδεολογίας είναι πια διάχυτες – αλλά και πότε δεν ήταν; Δεν μπορούμε ψυχαναγκαστικά να προκρίνουμε μια τέχνη που κατοικεί σε κάποιο ηθικό υψίπεδο, ασφαλής από τις αμφισημίες της κοινωνικής ζωής. Είμαι ιδιαίτερα καχύποπτος απέναντι στα καλλιτεχνικά πρότζεκτ που υλοποιούνται για να πιστοποιηθεί η ωραία ψυχή του καλλιτέχνη. Υπάρχει μια τάση να αντιμετωπίζουμε συνεχώς την τέχνη ως ενσάρκωση κάποιας αρετής, όπως συνέβη με την πρόσφατη φετιχοποίηση της έννοιας της «φροντίδας» από το εικαστικό πεδίο. Πρόκειται για μια πολύ προνομιακή προσέγγιση στην οποία ανθίσταμαι. Προτιμώ μια τέχνη που ενίοτε «βαδίζει με τον εχθρό».