Ενα-δυο πράγματα {LF}που ξέρω για μας

Κάθε χρόνο, με το που σκάει μύτη η άνοιξη, σκέφτομαι τον Διονύσιο Σολωμό. Καθόλου περίεργο, αφού σε κάθε βήμα πάνω στην αναγεννημένη γη σαν να αναφύονται μαζί με τους νέους βλαστούς κι οι στίχοι του – τόσον καιρό απομνημονευμένοι αλλ’ όμως κάθε φορά το ίδιο ολόφρεσκοι κι αιφνιδιαστικοί με την καθαρότητά τους: «Και μες στης λίμνης τα νερά, οπ’ έφθασε μ’ ασπούδα, έπαιξε με τον ίσκιο της γαλάζια πεταλούδα…». Είναι αυτό της ποίησης, της αληθινής ποίησης, που δεν βρίσκεται ούτε σε κάθε μια από τις λέξεις της ούτε στο σύνολό τους αλλά στη μεθυστική τους συνεύρεση. Είναι αυτό της ποίησης που φτιάχνει τη μουσική της και δεν χρειάζεται όργανο κανένα για να ηχήσει. Mόνο, ξανά και ξανά, τις λέξεις.

Αλλ’ απ’ όλα όσα είπε ο για πάντα αινιγματικός, για πάντα φευγαλέος επτανήσιος εθνικός μας ποιητής, το πιο εκρηκτικό είναι και το πιο φαινομενικά κοινότοπο: «Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό ό,τι είναι αληθές». Ο γνωστός και πολυχρησιμοποιημένος στοχασμός του (δεν καταγράφηκε από τον ίδιο αλλ’ από τον Ιάκωβο Πολυλά στα προλεγόμενά του στην έκδοση των Ποιημάτων), είναι όμως κι ο πιο ζόρικος. Η παρακαταθήκη των έντεκα λέξεων που κάθε λίγο υψώνεται πάλι μπροστά μας, εκρηκτική, προκλητική, αναχαιτίζοντας τις σιγουριές μας, κι αντηχεί μέσα από τον χρόνο ειρωνικά: μάθαμε λοιπόν; Βρήκαμε το κουράγιο; Γιατί οι αλήθειες, οι καθρέφτες μας δηλαδή, μπορούν αν απελευθερωθούν να διαβρώσουν σαν οξύ τα προσεκτικά συναρμολογημένα υλικά που χτίζουν ταυτότητες εθνικές και προσωπικές. Οι αλήθειες, συλλογικές κι ατομικές, αυτό που είμαστε πραγματικά και που τόσο συχνά δεν είναι αυτό που οι πολιτικοί μας πηγαινοφέρνουν σαν πολύχρωμο τόπι μπροστά στα μάτια μας, υπομειδιούν όσο εμείς δηλώνουμε πολλά κι ωραία και συνεχίζουμε τις ζωές μας παράλληλα κι ανεξάρτητα από τα παιχνίδια που παίζονται στις τηλεοπτικές μας οθόνες.

Πάνω απ’ όλα, πιο πολύ κι από το να πέσει ο ουρανός στα κεφάλια μας, φοβόμαστε τα ρεύματα. Μην μπάζει από κάπου και πάθουμε πλευρίτιδα, πονοκέφαλο και πολλά άλλα. Αμέσως μετά φοβόμαστε να χάσουμε τη δυνατότητα να γίνουμε δημόσιοι υπάλληλοι ή να αποκτήσουν τη δυνατότητα αυτή κάποιοι άλλοι αντί για μας. Αγαπάμε τα παιδιά μας, τα αυτοκίνητά μας, τις περιουσίες μας· αγαπάμε τις γιορτές, τα τραγούδια, τους χορούς και τα γέλια μας. Αγαπάμε τη νοσταλγία, νοσταλγώντας με πάθος αυτό που όσο ήταν παρόν το παλεύαμε με πάθος. Σεβόμαστε και μνημονεύουμε τους ήρωές μας (πολιτικούς, καλλιτέχνες, επιστήμονες) αρκεί να βρίσκονται κάτω από το χώμα· αληθινούς συμπατριώτες μας αναγνωρίζουμε μόνον εκείνους που πάνε να μας τους πάρουν οι ξένοι· καλύτερή μας πράξη η διαίρεση: ο ένας όμιλος θα γίνει τέσσερις, το ένα κόμμα έξι, η μια άποψη δέκα. Καλύτερή μας λέξη, το όχι: είναι η αρχή για να γίνουν τα πάντα.

Οι συγκινήσεις μας πλημμυρίζουν και υπερχειλίζουν, και τις εκφράζουμε πληθωρικά. Από μέσα όμως υπάρχει το σκληρό κουκούτσι φτιαγμένο από τις αδιάβροχες δυσπιστίες και καχυποψίες μας – το κουκούτσι που σχηματίζεται σε όλους τους λαούς της γης με τα κληρονομημένα τραύματα και μνήμες στερήσεων, κινδύνων, καταστροφών. Από μέσα μας υπάρχει πάντα αυτό που ξέρουμε και δεν συζητάμε: οι σιωπές και κραυγές πίσω από τις κλειστές πόρτες των σπιτιών των γειτόνων μας, πίσω από τις δικές μας κλειστές πόρτες.

«Το σκουληκάκι βρίσκεται σ’ ώρα γλυκιά κι εκείνο». Οι τρεις μεγαλύτεροι μας ποιητές, ο Σολωμός, ο Κάλβος κι ο Καβάφης, δεν ήξεραν καλά τη γλώσσα μας· την έμαθαν δύσκολα και «λάθος», και έτσι μπόρεσαν να μας εκφράσουν καλύτερα απ’ όλους. Χρειάζεται να μας πλησιάσει κάποιος απ’ έξω για να μας καταλάβει, για ν’ ακουμπήσει το δάχτυλο εκεί όπου πάλλονται οι γενναιότητες κι υποκρισίες μας, οι υπερβάσεις και συμβιβασμοί μας. Το σκουληκάκι μέσα μας αποχαυνώνεται κι αυτό μέσα στη γλύκα της φύσης που μας προσφέρθηκε γενναιόδωρα και θα σεβαστούμε μόνο όταν θα έχει χαθεί, αλλά μετά θα σηκώσει και πάλι το κεφαλάκι του ψηλά για να χωθεί εκεί όπου βρίσκονται όσα μας θρέφουν.

Κάθε χρόνο, με το που σκάει μύτη η άνοιξη, σκέφτομαι τον Σολωμό. Ολα όσα είδε και προείδε χωρίς να πατήσει ποτέ το πόδι του μέσα στα σύνορα του ελληνικού κράτους, αυτό το «κάτι κρυφό μυστήριο» του γένους μας, της φυλής μας, της πατρίδας μας. Και μετά, κάθε άνοιξη, προσέχω τα ρεύματα.