Ο αμφισβητίας του ελληνικού τραγουδιού

^«Παιδί μιας παραδοσιακής ελληνικής οικογένειας κάπου στον Πειραιά, που το μόνο περιουσιακό της στοιχείο ήταν η εξασφάλιση της καθημερινής επιβίωσης, ο Δήμος Μούτσης στα επτά του χρόνια «απαίτησε» να μάθει μουσική, κάτι αδιανόητο για ένα παιδί της εποχής που δεν ήταν ούτε πλούσιο, ούτε καν ζούσε σε περιβάλλον που να ‘χε σχέση με τα μουσικά πράγματα! Ωστόσο η “προηγμένης τεχνολογίας μάνα” τον έγραψε στον “Πειραϊκό Σύνδεσμο”». Η εισαγωγή στο βιογραφικό σημείωμα της επίσημης σελίδας του Δήμου Μούτση, το οποίο υπογράφει ο Σταύρος Καρτσωνάκης,  δίνει με τον πιο ευκρινή τρόπο τι ήταν εκείνο που έκανε αυτό που έγινε ο μεγάλος συνθέτης.

Τον δρόμο του στη μουσική ο Δήμος Μούτσης, που έφυγε χθες από τη ζωή σε ηλικία 85 ετών, τον αναζήτησε μέσα από τα μαθήματα βιολιού που έκανε με την ποιήτρια και μεταφράστρια Ιουλία Ιατρίδη. Ενα όργανο που όπως έχει πει ο ίδιος σε συνεντεύξεις του από σπόντα έμαθε, «βιολοντσέλο ήθελα να μάθω. Αλλά τα ‘φερε έτσι η τύχη κι έμαθα βιολί. Και το βιολί φαίνεται ότι με αγάπησε περισσότερο απ’ όσο το αγάπησα εγώ».  Ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο Ωδείον Αθηνών με τη διάκριση του πρώτου βραβείου παμψηφεί.

Η συνάντηση με Γκάτσο, Χατζιδάκι

Αρχισε να πλέει στα νερά της δημιουργικότητας στα τέλη της δεκαετίας του ’60, ιδανική εποχή για καταθέσει το ανήσυχο και ιδιαίτερο μουσικό του ιδίωμα. Πριν το όνομά του καταχωριστεί στους μεγάλους συνθέτες, έδωσε σπουδαία δείγματα γραφής μέσα από περίπου 50 λαϊκά τραγούδια σε δίσκους 45 στροφών. Στα μέσα του ’60 συναντά δύο ανθρώπους που όρισαν την τέχνη στην Ελλάδα, τον Νίκο Γκάτσο και τον Μάνο Χατζιδάκι, σε ένα καφέ-ζαχαροπλαστείο, παλιό στέκι καλλιτεχνών της Αθήνας, όπου σύχναζαν και οι δύο. Εγινε μουσικός στην ορχήστρα του Χατζιδάκι παίζοντας βιολί και φυσαρμόνικα. Ηταν το 1967 που ο Γκάτσος τού έδωσε στίχους του γράφοντας το πρώτο τραγούδι του, το «Βρέχει ο Θεός», το οποίο ερμήνευσε ο Σταμάτης Κόκοτας. Ηταν η αρχή μιας πολύτιμης συνεργασίας που έδωσε τραγούδια-συναισθηματικές κιβωτούς: «Μη μου χτυπάς τα μεσάνυχτα την πόρτα», «Πειραιώτισσα» (με τον ίδιο ερμηνευτή), «Σ’ έβλεπα στα μάτια» (Βίκυ Μοσχολιού), αλλά και εκείνα που πέρασαν στην αιώνια φωνή του Γρηγόρη Μπιθικώτση, όπως τα «Αύριο πάλι», «Με ένα παράπονο». Για την ιστορία, θα πρέπει να αναφερθεί ότι η πρώτη εκτέλεση του τραγουδιού ήταν από τον Μανώλη Μητσιά στην ταινία «Ενας μάγκας στα σαλόνια».

Ο Δήμος Μούτσης παράλληλα με τη δική του διαδρομή διαμόρφωσε και την πορεία των νεαρών αλλά πολλά υποσχόμενων φωνών, όπως της Δήμητρας Γαλάνη και του Μανώλη Μητσιά. Ο πρώτος ολοκληρωμένος δίσκος του, «Ενα χαμόγελο», ήταν το 1968 με ερμηνευτές τον Γρηγόρη Μπιθικώτση, τον Σταμάτη Κόκοτα και τη 16χρονη Δήμητρα Γαλάνη να λέει μοναδικά δυο τραγούδια, το «Βράδιασε» και το «Κάποιο τρένο». Δοκίμασε τις δυνάμεις του και στην ενορχήστρωση, όταν ο Μάνος Χατζιδάκις τού την ανέθεσε, καθώς και τη μουσική διεύθυνση στον δίσκο «Επιστροφή», σε στίχους Νίκου Γκάτσου, με ερμηνευτές τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και την πρωτοεμφανιζόμενη τότε Δήμητρα Γαλάνη. Εκεί βρίσκονται τα διαμαντένια τραγούδια του Χατζιδάκι «Μίλησέ μου», «Φιλντισένιο καραβάκι», «Η πίκρα σήμερα», με ενορχηστρώσεις του Μούτση. Την ίδια εποχή ο Μούτσης συνεχίζει να γράφει επιτυχίες, όπως το «Αυτά τα χέρια» (στίχοι Λευτέρη Παπαδόπουλου) και το «Στην Ελευσίνα μια φορά» (στίχοι Βασίλη Ανδρεόπουλου) με ερμηνεία από τον Μητσιά. Οπως είχε δηλώσει, «αν θέλει κανείς να δώσει έναν ορισμό στο τι είναι τραγούδι, είναι η τελευταία σταγόνα που βγαίνει από ένα ποτήρι που ξεχείλισε».

«O Μάρκος Βαμβακάρης»

Κάπως έτσι άρχισε να παραδίδει και να διαμορφώνει τη μουσική του σφραγίδα. «Ποιος είναι ο δημιουργός που σας επηρέασε νωρίς στην προσωπική σας διαδρομή;» τον ρώτησε ο Δημήτρης Δουλγερίδης σε συνέντευξη – από τις σπάνιες που έδινε το τελευταίο διάστημα – για τον «Ταχυδρόμο» το 2009. Και ο Μούτσης απάντησε με το όνομα ενός κορυφαίου: «O Μάρκος Βαμβακάρης. Είναι η πέτρα πάνω στην οποία στηρίχτηκε όλο το μετέπειτα νεοελληνικό τραγούδι. O Τσιτσάνης έχει γράψει καταπληκτικά τραγούδια, αλλά ο Μάρκος είναι τα θεμέλια. Οχι όλα του τα τραγούδια, οφείλω να ομολογήσω. Αλλά, εάν επιχειρήσεις να πάρεις κάτι απ’ αυτόν, πρέπει να τον πάρεις όλο». Σε αυτή τη συνομιλία ο συνθέτης αποκάλυψε ποια από τα δεκάδες τραγούδια του έχουν ξεχωριστή θέση στην καρδιά του: «Στα τόσα χρόνια που κάνω αυτή τη δουλειά, η μοναδική φορά που το είπα ήταν για το “Ονειρο” και τη “Φυσαρμόνικα”. Εκεί κόλλησα. Επαθα πολύ μεγάλη πλάκα με αυτά τα δύο. Τόσο πολύ που δεν θυμάμαι πώς ήμουν. Συνήθως όλο και κάτι θυμάμαι: πού καθόμουν στο στούντιο, τι είχα φάει πριν, αστεία πράγματα. Εδώ δεν θυμάμαι ούτε σε τι χαρτί τα έγραψα».

Φυσικά και είναι σπουδαία, αλλά ο ίδιος χαρακτηρισμός δεν ανήκει και στον υπέροχο «Αγιο Φεβρουάριο», στους λαϊκότροπους επίσης δίσκους «Συνοικισμός Α», «Στροφές»; Ή στις «Μαρτυρίες» του 1974 με διάφορα σπουδαία τραγούδια, «κομμένα» μέχρι τότε από τη λογοκρισία.

Εναν χρόνο μετά η πρωτοεμφανιζόμενη Αλκηστις Πρωτοψάλτη δοκιμάζεται στην «Τετραλογία» και αναμετράται με θηριώδη κείμενα της ελληνικής ποίησης (Καβάφη, Σεφέρη, Καρυωτάκη, Ρίτσο) με υπέροχη ενορχήστρωση. Η καταμέτρηση του ταλέντου και της ξεχωριστής δημιουργίας του περιλαμβάνεται στην «Εργατική συμφωνία» (μουσική από το θεατρικό έργο του Γιώργου Σκούρτη «Απεργία»), στο «Δρομολόγιο», στο εμβληματικό «Φράγμα» του 1981 (στίχοι Κώστας Τριπολίτης) με την «Ερηνούλα», το  «Γράμμα από τη λεγεώνα των ξένων», το «Δε λες κουβέντα» (με τη μυθική ερμηνεία της Σωτηρίας Μπέλλου). Ο Δήμος Μούτσης συναντήθηκε πολλές φορές με τη μουσική ιστορία και απέδειξε ότι έχει κερδίσει τον χώρο και το βάρος που κατέκτησε.

Δήμητρα Γαλάνη

«Μου έδειξε τον δρόμο μαζί με τον Γκάτσο»

Ορφάνεψα ξανά, μετά τον θάνατο των γονιών μου. Είναι βάρβαρο. Ξεκίνησα μαζί του. Είμαι πολύ συγκινημένη. Ο Δήμος Μούτσης ήταν μια πολύ ξεχωριστή περίπτωση δημιουργού, πολύ μεγάλου βεληνεκούς. Δεν είναι τυχαίο που ο κόσμος τον έχει κατατάξει στην πρώτη γραμμή των σπουδαίων συνθετών. Είναι ένα πρόσωπο μοναδικό, από εκείνα που δεν θες να φύγουν ποτέ. Και στην ουσία ποτέ δεν φεύγουν, γιατί αφήνουν πίσω τους ένα λαμπρό έργο που θα τους ακολουθεί. Για εμάς που τον γνωρίσαμε και μεγαλώσαμε μαζί του η παρηγοριά μας είναι αυτή: το έργο που αφήνει φεύγοντας παραμένει άθικτο. Είναι μια ολόκληρη σχολή μόνος του. Εχει χαράξει έναν απίστευτο δρόμο, με έναν ήχο που συμπεριέλαβε στοιχεία από τη μουσική μας παράδοση αλλά και τη βαλκανική. Ολα αυτά τα ζύμωσε με τις κλασικές σπουδές που είχε κάνει. Ηταν άλλωστε ένας πολύ καλός βιολονίστας. Ο Δήμος ανήκει στα πρόσωπα εκείνα που φεύγουν και είναι σαν να κλείνουμε τη μεγάλη πόρτα της ζωής μας.

Τον συνάντησα για πρώτη φορά στα 16 μου χρόνια σε ένα φιλικό σπίτι, εκεί με άκουσε που έπαιξα κάτι στην κιθάρα. Επειτα συνειδητοποίησα ποιον είχα γνωρίσει. Εκείνη την εποχή δεν υπήρχαν οι τηλεοράσεις για να αναγνωρίσει κανείς τα πρόσωπα. Ο Δήμος Μούτσης, μαζί με τον Νίκο Γκάτσο που γνώρισα αμέσως μετά, μου έδειξε τον δρόμο.

Μανώλης Μητσιάς

«Δεν περιέφερε το όνομά του κομπάζοντας»

Ο Δήμος Μούτσης είναι μεγαλύτερος συνθέτης απ’ ό,τι εμείς αντιλαμβανόμαστε.  Το όνομά του βρίσκεται δίπλα στους μεγάλους δημιουργούς: τον Χατζιδάκι, τον Θεοδωράκη, τον Ξαρχάκο. Στάθηκε απέναντι στη δημιουργία του με σεμνότητα, χωρίς να περιφέρει το όνομά του κομπάζοντας. Ηταν ένας συνθέτης με πολύ υψηλό γούστο. Εχει παραδώσει αριστουργηματικά τραγούδια χωρίς να λάβει την ανταπόκριση που του άξιζε. Προσωπικά του χρωστάω τα πάντα, γιατί αυτός με ανέδειξε, αυτός μου έδωσε τα πρώτα μου τραγούδια.

Θυμάμαι όταν τον γνώρισα, τελείως τυχαία το 1968, για να ακούσω τη φίλη μου την Ελένη Ροδά που τραγουδούσε στην Πλάκα με τον Βασίλη Τσιτσάνη. Κάποια στιγμή η Ελένη μού δίνει το μικρόφωνο για να τραγουδήσω. Εκείνο το βράδυ είχε έρθει για να παρακολουθήσει το πρόγραμμα και ο Δήμος και με άκουσε. Την άλλη μέρα κάναμε πρόβα στο σπίτι του. Ετσι ξεκινήσαμε, μου έδωσε το αγαπημένο μου τραγούδι, την «Ελευσίνα». Ηταν πολύ απαιτητικός γιατί ήθελε στα τραγούδια του την αναπνοή, το χρώμα, τον σωστό τονισμό της λέξης. Να μην περνούν αβασάνιστα από το στόμα του ερμηνευτή.

Ο Δήμος ήθελε να τραγουδήσω τον «Αγιο Φεβρουάριο». Ηταν γραμμένος για εμένα. Εφυγε όμως από την εταιρεία κι εμένα δυστυχώς δεν με άφησαν να συνεργαστώ μαζί του από την Columbia. Με περίμενε τρία χρόνια, αλλά τελικά είπε τα τραγούδια ο Δημήτρης Μητροπάνος.