Το ΝΑΤΟ σε υπαρξιακή κρίση

Οσοι ισχυρίζονται ότι η διεθνής πολιτική λειτουργεί με τους κανόνες του υποκόσμου, ίσως δεν έχουν άδικο. Στον υπόκοσμο, οι εγκληματικές συμμορίες προσφέρουν, μεταξύ άλλων, «υπηρεσίες» προστασίας έναντι αμοιβής. Εάν ο τελών υπό προστασία κάνει το μοιραίο λάθος και δεν πληρώσει τον «προστάτη» του, τότε μένει ακάλυπτος και υπόκειται σε επιθέσεις, τις οποίες οι ίδιοι οι μαφιόζοι υποκινούν. Για τον πρώην πρόεδρο και πιθανώς μελλοντικό πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ αυτή η ανταλλακτική λογική διέπει τις σχέσεις των ΗΠΑ με τους συμμάχους τους. Οπως δήλωσε πρόσφατα σε προεκλογική ομιλία, «αν οι σύμμαχοι των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ δεν πληρώσουν τα οφειλόμενα», τότε οι ΗΠΑ όχι μόνο θα αποσύρουν την προστασία αλλά θα ενθαρρύνουν τη Ρωσία να τους επιτεθεί. Αυτό βάζει βόμβα στα θεμέλια του ατλαντικού συστήματος συλλογικής ασφάλειας.

Πολλοί θεωρούν τέτοιες δηλώσεις ρητορικές υπερβολές που λέγονται αποκλειστικά για τις ανάγκες της προεκλογικής εκστρατείας. Κάνουν λάθος. Ηδη στην πρώτη του θητεία ο Τραμπ εκβίασε συμμάχους των ΗΠΑ στην Ασία, όπως η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα, να αυξήσουν το τίμημα που πληρώνουν για τα αμερικανικά στρατεύματα που βρίσκονται στο έδαφός τους για προστασία από την Κίνα. Πράγματι, οι χώρες αυτές βρήκαν την απειλή αρκετά αξιόπιστη ώστε να υποκύψουν στον εκβιασμό.

Ο Τραμπ κατά τη διάρκεια της προεδρίας του δεν έκρυψε ποτέ την απέχθειά του για το ΝΑΤΟ, το οποίο θεωρούσε βάρος για τις ΗΠΑ, αφού οι Ευρωπαίοι – κυρίως οι Γερμανοί – εκμεταλλεύονται την παροχή της αμερικανικής προστασίας όντας «λαθρεπιβάτες» (free riders), αρνούμενοι να πληρώσουν ό,τι τους αναλογεί για την κοινή άμυνα. Ταυτόχρονα το 2018 υποστήριξε ότι οι ΗΠΑ με τη συμμετοχή τους στο ΝΑΤΟ κινδυνεύουν να παγιδευθούν από ασήμαντους συμμάχους – όπως το Μαυροβούνιο –, με ενδεχόμενο να εμπλακούν σε πυρηνική σύρραξη με τη Ρωσία. Για όλους αυτούς τους λόγους, όπως υποστήριξε στα απομνημονεύματά του ο τότε σύμβουλός του σε θέματα εθνικής ασφάλειας Τζον Μπόλτον, ο Τραμπ ήθελε να αποχωρήσουν οι ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ. Αυτό τυπικά θα μπορούσε να γίνει με απλή ειδοποίηση ενός χρόνου των υπολοίπων συμμάχων. Είναι προφανές ότι σε μια τέτοια περίπτωση η Βορειοατλαντική Συμμαχία θα διαλυόταν στα εξ ων συνετέθη, αφού φτιάχθηκε με τη λογική να συνδέσει (strategic coupling) την άμυνα των ΗΠΑ με αυτήν της Ευρώπης.

Ορισμένοι θεωρούν ότι αυτή η τακτική αποσκοπεί στο να εκβιάσει τους Ευρωπαίους να αυξήσουν τις αμυντικές τους δαπάνες. Ισως, αφού οι απειλές φαίνεται ήδη να πιάνουν τόπο και έτσι τα δύο τρίτα των κρατών-μελών του ΝΑΤΟ σκοπεύουν να ξοδέψουν το 2024 πάνω από το άτυπο όριο του 2% του ΑΕΠ για την άμυνα. Βέβαια, τέτοιου είδους τακτικές υποσκάπτουν την εμπιστοσύνη που είναι ο θεμέλιος λίθος κάθε αποτελεσματικής συμμαχίας. Μια πιο αξιόπιστη εξήγηση πάντως είναι ότι ο Τραμπ και η ομάδα γύρω από αυτόν απεχθάνονται τις πολυμερείς συμμαχίες και προτιμούν τις διμερείς, όπου η διαφορά ισχύος επιτρέπει στις ΗΠΑ να υπαγορεύουν τους όρους της Συμμαχίας.

Αν ο διαφαινόμενος στρατηγικός αυτισμός των ΗΠΑ (unilateralism) υποσκάψει την αξιοπιστία των αμερικανικών εγγυήσεων ασφαλείας προς τους συμμάχους τους, τότε θα πρέπει να αναμένουμε μια σειρά χωρών που εξαρτούν την ασφάλειά τους από αυτές να αρχίσουν να προετοιμάζουν πυρηνική επιλογή για αντιστάθμιση κινδύνου (hedging). Αυτό θα οδηγήσει σε ένα ντόμινο πυρηνικών προγραμμάτων από χώρες όπως η Γερμανία, η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα, η Σαουδική Αραβία, η Τουρκία και η Αυστραλία. Ταυτόχρονα οι ευρωπαίοι σύμμαχοι των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ θα αναγκαστούν να ασχοληθούν πλέον σοβαρά με τη δημιουργία ενός αυτόνομου ευρωπαϊκού αμυντικού βραχίονα. Σε κάθε περίπτωση οι Ευρωπαίοι ήδη γνωρίζουν ότι οι ΗΠΑ έχουν στρέψει το στρατηγικό τους συμφέρον στην Απω Ανατολή λόγω της αναδυόμενης Κίνας και αυτό δεν πρόκειται να αλλάξει τις επόμενες δεκαετίες.

Οσον αφορά την Ελλάδα, οι προοπτικές αυτές δεν είναι ευοίωνες. Ετσι είναι μονόδρομος η εσωτερική αμυντική ενδυνάμωση και η σύμπραξη με όσους Ευρωπαίους – όπως η Γαλλία – θα προσπαθήσουν να οικοδομήσουν ένα ευρωπαϊκό σύστημα συλλογικής ασφάλειας.

Ο Αθανάσιος Πλατιάς είναι ομότιμος καθηγητής Στρατηγικής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και έχει συγγράψει (με τον Βασίλειο Τρίγκα) το βιβλίο «Αποδομώντας την Παγίδα του Θουκυδίδη: Υψηλή Στρατηγική και Γεωπολιτικός Ανταγωνισμός ΗΠΑ-Κίνας (Δίαυλος, Αθήνα, 2023)