Αριστοφάνους «Αχαρνής»

Δεν υπάρχει, θαρρώ, αντίθετη γνώμη πως ο Αριστοφάνης έγραψε, ό,τι τουλάχιστον σώθηκε, μόνο αριστουργήματα. Πολλά έργα της αρχαίας γραμματείας, αν έλειπαν, εξάλλου κι άλλα όσα ήταν ανάγκη να χαθούν, αφού δεν έφερναν κάτι μοναδικό στο μέλλον, αν έλειπαν, δεν θα έβλαπταν την κεντρική μας εκτίμηση για την αρχαία λογοτεχνία. Αυτό συμβαίνει, άλλωστε, για όλες τις εποχές. Ποιο σύγχρονο έργο του «Δον Κιχώτη» του Θερβάντες διασώθηκε;

Σήμερα θα παραπέμψω σε μια κριτική μου στο «ΒΗΜΑ» το καλοκαίρι του 1976, 48 χρόνια πριν, με αφορμή την παράσταση του Θεάτρου Τέχνης, σε σκηνοθεσία του Κάρολου Κουν, με τους αριστοφανικούς «Αχαρνής» (σε δύο μέρες από σήμερα συμπληρώνονται 37 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου αυτού δασκάλου). Η μετάφραση ήταν του Λεωνίδα Ζενάκου, τα σκηνικά και τα κοστούμια του Διονύση Φωτόπουλου και η μουσική του Χρήστου Λεοντή. Στον ρόλο του Δικαιοπόλεως ήταν ο Γιώργος Λαζάνης και βασικοί συμπρωταγωνιστές του ο Γιώργος Αρμένης και ο Μίμης Κουγιουμτζής, μαζί με μια πλειάδα άλλων αξιόλογων ηθοποιών του Θεάτρου Τέχνης. Η κριτική είχε τίτλο «Τα κουρέλια του Τήλεφου»:

Η ζωή του Αριστοφάνη

«Πολλά πράγματα για τη ζωή του Αριστοφάνη δεν ξέρουμε. Μια σίγουρη, όμως, πληροφορία φωτίζει και τις καταβολές του τις κοινωνικές και την πολιτική του θέση. Οταν ξέσπασε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος, ο μικρός Αριστοφάνης και η οικογένειά του κατέφυγαν στην Αίγινα, σε πλούσιο κτήμα που τους είχε εκεί παραχωρηθεί, όταν όλοι οι κάτοικοι της Αττικής υποχρεώθηκαν να κλειστούν μέσα στα τείχη της Αθήνας, πιεσμένοι από τον αρχιδάμειο αποκλεισμό. Ετσι ο Αριστοφάνης δεν κινδύνεψε από τον λοιμό (από τον οποίο πέθαναν χιλιάδες άνθρωποι, τα παιδιά του Περικλή και, όπως φαίνεται, και ο Περικλής ο ίδιος). Γλίτωσε τον λοιμό, αλλά ΔΕΝ ΑΚΟΥΣΕ και τον “Επιτάφιο”. Κι αυτό δεν είναι ασήμαντη λεπτομέρεια όταν εξετάζει κανείς το έργο του. Μεγαλώνει μέσα σε ένα περιβάλλον που σημαδεύεται από τη δημοκρατία που δημιούργησε τον Μαραθώνα, ένα περιβάλλον που δεν μπόρεσε ποτέ να καταλάβει τις μεγάλες δομικές αλλαγές που μεσολάβησαν από τον Μαραθώνα ως τη Σαλαμίνα κι από τη Σαλαμίνα ως το Μεγαρικό Ψήφισμα του Περικλή.

Η κλειστή αγροτική αγορά της Αττικής ανοίγει, νέες δυνάμεις εισρέουν στο εκλογικό (θα λέγαμε σήμερα) σώμα, ο δήμος εμβολιάζεται και αυξάνεται, νέα τακτική εγκαινιάζεται στην πολεμική μηχανή και οι θεσμοί αλλοιώνονται αναγκαία. Το νέο όπλο, το ναυτικό, δημιουργεί καινούργια τάξη, με εσωτερική ιεραρχία (εφοπλιστές, έμποροι, ναύτες), που σε λίγο θα εκτοπίσει την παλιά αγροτική αριστοκρατία, τους ιππείς, οι οποίοι κοινωνικά και οικονομικά θα συμπιεστούν και θα αποτελέσουν τη συντηρητική μεσαία τάξη, με όλα τα συμπλέγματα που δημιουργεί η υποταγή και η μυθοποίηση του παρελθόντος. Οι θεσμοί που θεμελίωσε ο Κλεισθένης, με μικρές ανεπαίσθητες και συνεχείς τροποποιήσεις, μέσα στη δυναμική των καιρών, θα αποδυναμώσουν το σύστημα και σε λίγο θα λειτουργούν τυπικά, στο περιθώριο ενός άλλου συστατικού συστήματος που θα πηγάζει από την ισχύ των φορέων της εξουσίας και τα στηρίγματά της σε μια νέα πολιτική βάση, καθαρά πλουτοκρατική.

Δεν είναι καθόλου πρωτότυπο να πούμε πως έπειτα από έναν παγκόσμιο πόλεμο μέσα από τις σύμμαχες νικήτριες χώρες, εκείνη που είχε συμβάλει με την ισχύ των νέων όπλων της αναδύεται παντοδύναμη αποικιοκρατική δύναμη που εγκαινιάζει και την ομόλογή της ιδεολογία. Τα μεσαία αστικά και τα αγροτικά στρώματα δεν μπόρεσαν να παρακολουθήσουν τις ραγδαίες αλλαγές και δεν συγχώρησαν ποτέ στον Θεμιστοκλή και στον Περικλή την αλλοίωση της αθηναϊκής κοινωνίας. Η κλειστή τους αγορά, όπου ακόμα τα προϊόντα είχαν την αξία του προσωπικού μόχθου, κατακλύστηκε από τα αποικιακά, τα οποία, μαζί με το αλλοτριωμένο φορτίο τους, φορτίζονταν από νέες ιδέες και νέα ήθη. Με τον Αναξαγόρα εισήλασε στην Αθήνα η επιστήμη και με τους σοφιστές η διαλεκτική, η εριστική και η αμφισβήτηση. Τον απομονωτισμό διαδέχεται ο πλουραλισμός και από ‘κεί είναι ανοιχτός ο δρόμος προς τη διάσπαση της κοινωνίας σε μικρές, ατομικές λογοκρατούμενες λύσεις.

Ταξικό αδιέξοδο

Η μεσαία τάξη μπροστά σε αυτό το ταξικό αδιέξοδό της μυθοποιεί το παρελθόν. Αδυνατώντας να εξηγήσει το παρόν και αγνοώντας τη διαλεκτική της εξέλιξης, καταφεύγει σε έναν πουριτανισμό, νοσταλγεί την καθαρότητα των θεσμών, την αγνότητα των ηθών και τη στερεότητα της παράδοσης ως πεδία επαναφοράς. Αυτή είναι η ιδεολογία του Αριστοφάνη. Μέσα σε αυτό το κλίμα ωριμάζει το μεγάλο ποιητικό του τάλαντο. Η ποιητική μεγαλοφυΐα, όταν θερμαίνεται μέσα στη συντηρητική ιδεολογία, εκδηλώνεται ως κωμική. Η τραγωδία είναι κλήρος των απελπισμένων και των αδιεξόδων. Παράδειγμα, ο Ευριπίδης.

Δεν έκανα τυχαία τη μακριά αυτή εισαγωγή για να πλησιάσω τους “Αχαρνής” του Αριστοφάνη. Πρέπει να είναι κανείς μακάριος και αφελής για να αντιμετωπίζει το πρώτο σωζόμενο έργο του μεγάλου κωμικού ως απλώς ένα αντιπολεμικό έργο. Τι ζητεί και τι, θεατρικά, πραγματοποιεί ο Δικαιόπολις; Προσωπική ειρήνη με τους Σπαρτιάτες. Ερήμην της ροής των γεγονότων, αδιαφορώντας για τις αιτίες που τα προκαλούν, διακόπτει τη σχέση του με την πραγματικότητα, κατασκευάζει μια ιδιωτική πολιτεία, ανάμνηση της παλιάς μυθοποιημένης κοινωνίας που απώλεσε, και εμπορεύεται για λογαριασμό του. Αν ο Δικαιόπολις δεν ήταν θεατρικό πρόσωπο, θα απαιτούσαμε να ήξερε πολιτική οικονομία και τότε πολύ σύντομα θα μάθαινε πως, αν ήθελε να είναι καλός έμπορος, θα διαμόρφωνε τις τιμές του ανάλογα με τη ζήτηση και πως οι νόμοι της αγοράς είναι αιτίες πολέμου. Αν ο Αριστοφάνης ήξερε πολιτική οικονομία (και οι νόμοι της ίσχυαν πριν τους διατυπώσει ο Μαρξ), θα καταλάβαινε πως ο Πελοποννησιακός Πόλεμος δεν έγινε για δύο πόρνες (όπως ισχυρίζεται για να μειώσει τα γεγονότα ο Δικαιόπολις), αλλά γιατί τα Μέγαρα, χωμένα στα πλευρά της Αττικής, έκαναν εμπόριο, με ειδικές συνθήκες, με τη Σπάρτη, ό,τι δηλαδή θέλησε να κάνει και ο Δικαιόπολις.

Ποιοι βράβευσαν το έργο

Αν ο Αριστοφάνης ήταν πολιτικός και όχι πολύ μεγάλος ποιητής, θα εξελισσόταν σε μεγάλο παιδαγωγό. Απόδειξη είναι το πρώτο βραβείο που απέσπασαν οι “Αχαρνής” του. Φοβάμαι πως δεν βραβεύτηκε μόνο η ποιητική σύλληψη εκείνη τη χρονιά, αλλά και ο ερεθισμός που προκλήθηκε στο θυμικό των θεατών του. Ποιοι βράβευσαν το έργο, το φαντάζομαι. Οσοι δεν ήταν στα καράβια, στα στρατόπεδα και στις αποικίες και όσοι είχαν εξαγοράσει τη θητεία τους. Οι πρώτοι που εξαγόρασαν θητεία ήταν οι ιππείς. Τον Δήμο χειραγωγούσε ο μεγαλέμπορος δερμάτων Κλέων και τον ερέθιζε, δείχνοντάς του την υπερπόντια λεία. Στον Δήμο απευθυνόταν και ο Αριστοφάνης και τον καλούσε σε μια επιστροφή στις καλές, παλιές συνήθειες, στους απλούς θεσμούς και στα αγνά ήθη.

Η δομή των “Αχαρνέων” είναι παρατακτική, αλλά τυπικά αριστοφανική. Αφήνει όλα τα ανοίγματα για τις παραλλαγές που θα ακολουθήσουν. Γύρω από το κεντρικό πρόσωπο, που προωθεί το σχέδιο, κινούνται ένα σωρό πρόσωπα, υπάρχουν οι γνωστές επαναλήψεις μοτίβων στον Αριστοφάνη, υπάρχει Αγών και τελική γιορτή. Η Πάροδος του Χορού είναι λογική και η συμφιλίωση των δύο ημιχορίων πειστικά προετοιμασμένη».