Ανάμεσα στη συνταγματική απαγόρευση και τις ενωσιακές επιταγές

Η κυβερνητική εξαγγελία για την ψήφιση νόμου που θα προβλέπει τη δυνατότητα ίδρυσης ιδιωτικών πανεπιστημίων ως παραρτημάτων αλλοδαπών μη κερδοσκοπικών ιδρυμάτων κρατών-μελών της ΕΕ ανακίνησε έναν έντονο δημόσιο διάλογο με αντικείμενο τόσο τη συνταγματικότητα όσο και τη σκοπιμότητά του.

Κατά το ελληνικό Σύνταγμα η παροχή παιδείας αποτελεί βασικό δημόσιο αγαθό που συνιστά βασική αποστολή του κράτους (16 παρ. 2), ενώ τα πανεπιστήμια οργανώνονται αποκλειστικά ως ΝΠΔΔ (16 παρ. 5) προκειμένου να εγγυώνται την ακαδημαϊκή ελευθερία των διδασκόντων, η οποία περιβάλλεται με τη θεσμική εγγύηση της πλήρους αυτοδιοίκησης. Αυτό το πρότυπο οργάνωσης υιοθετείται από τα περισσότερα πανεπιστήμια παγκοσμίως καθώς κρίθηκε ότι θα πρέπει να απολαμβάνουν ανεξαρτησία από κρατικές επιβουλές, οικονομικές δεσμεύσεις και θρησκευτικο-ιδεολογικά δόγματα προκειμένου να παράγουν και να μεταδίδουν νέες γνώσεις που θα ωφελήσουν συνολικά την κοινωνία. Στο πνεύμα αυτό, τα πανεπιστήμια δεν πρέπει να ταυτίζονται με παραγωγικές σχολές που παρέχουν επαγγελματικά πτυχία, αλλά να νοούνται ως ιδρύματα που λειτουργούν αυτόνομα, ασκούν βασική έρευνα και διαχέουν τα επιτεύγματά της στην κοινωνία, συνδεόμενα αναπόφευκτα και με την αγορά.

Ειδικότερα στη χώρα μας η ελευθερία των ιδιωτών να ιδρύουν εκπαιδευτήρια ασκείται υπό το αυστηρό καθεστώς των συνταγματικών εγγυήσεων σε όλες τις βαθμίδες πλην της ανώτατης για την οποία υπάρχει ρητή απαγόρευση (16 παρ. 8), η οποία δεν συναντάται συχνά σε άλλα Συντάγματα.

Η παράκαμψη αυτής της διπλής συνταγματικής δέσμευσης γίνεται προσπάθεια να υπερκεραστεί με την επίκληση του δικαίου της ΕΕ, η σύμφωνη ερμηνεία με το οποίο –  κατά μια άποψη – επιβάλλει την «προσαρμογή» του νοήματος των συνταγματικών ρυθμίσεων ώστε να επιτρέπεται η υπό προϋποθέσεις παροχή ανώτατης εκπαίδευσης από ιδιώτες.

Η σύμφωνη με το ενωσιακό δίκαιο ερμηνεία του Συντάγματος προϋποθέτει περισσότερες εναλλακτικές ερμηνευτικές προτάσεις, μια τουλάχιστον εκ των οποίων να είναι συμβατή με το γράμμα του Συντάγματος, κάτι που δύσκολα μπορεί να συναχθεί βάσιμα από τις αδιάστικτες διατυπώσεις του. Επιπλέον, τα νομικά δεδομένα διαφέρουν ουσιωδώς από την περίπτωση του βασικού μετόχου του άρθρου 14 παρ. 9 Σ., όπου εφαρμόστηκε παρόμοιο σχήμα, δεδομένου ότι εκεί η εθνική νομοθεσία περιόριζε αρμοδιότητα οικονομικού χαρακτήρα που ρυθμιζόταν από ενωσιακή οδηγία, ενώ για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια δεν υφίσταται ενωσιακή αρμοδιότητα (άρθρο 165 παρ. 1 ΣΛΕΕ). Η θεμελίωση της δυνατότητας ίδρυσης στο δικαίωμα εγκατάστασης δύσκολα θα βρει έρεισμα στο ενωσιακό δίκαιο στον βαθμό που τα ιδιωτικά ιδρύματα θα παρέχουν ακαδημαϊκούς τίτλους και όχι μόνο επαγγελματικούς, για τους οποίους υπάρχει σχετική οδηγία και νομολογιακά διαπιστωμένη δέσμευση αναγνώρισης.

Αλλωστε, αν το ενωσιακό δίκαιο επέβαλλε την εγκατάσταση ιδιωτικών πανεπιστημίων ως άσκηση ενωσιακού δικαιώματος, η Επιτροπή θα εγκαλούσε το ελληνικό κράτος στο Δικαστήριο της Ενωσης και η κυβερνώσα παράταξη δεν θα επιχειρούσε τρεις φορές ανεπιτυχώς την αναθεώρηση των συνταγματικών περιορισμών, όπως μάλλον επιβάλλεται ως ορθότερη λύση.

Σε κάθε περίπτωση το θέμα θα κριθεί, ανάλογα και με τις ειδικότερες νομοθετικές επιλογές της κυβέρνησης, από το ΣτΕ και το Δικαστήριο της ΕΕ, καθώς η μέχρι τώρα νομολογία αμφοτέρων δεν οδηγεί σε ασφαλή συμπεράσματα. Μια πιθανή μακρόχρονη αντιδικία θα υπονομεύσει έναν θεμιτό εκπαιδευτικό στόχο στον οποίο θα μπορούσαν να συναινέσουν οι περισσότερες πολιτικές δυνάμεις του τόπου.

Ο Παναγιώτης Μαντζούφας είναι καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ