Δημοκρατία εναντίον Δικαιωματοκρατίας

Είναι το μεγάλο ερώτημα στον πυρήνα της φιλελεύθερης δημοκρατίας: πώς μπορούν να συνδυαστούν δύο κατ’ αρχήν αντιφατικές αρχές, αυτή της λαϊκής κυριαρχίας με αυτήν της προστασίας των δικαιωμάτων της μειοψηφίας; Πέρα από τους κομματικούς και ιδεολογικούς ανταγωνισμούς, το κύριο ζητούμενο σε μια δημοκρατία είναι στην πραγματικότητα αυτή η ισορροπία μεταξύ πλειοψηφίας και μειοψηφίας. Οπου αυτή η ισορροπία είναι σχετικά ασφαλής και έχει την αποδοχή της κοινωνίας, η δημοκρατία είναι σταθερή. Οπου όμως η ισορροπία μετατρέπεται σε επίδικο, όταν δηλαδή πολίτες και κόμματα δεν μπορούν να συμφωνήσουν για το σημείο όπου η θέληση της πλειοψηφίας τελειώνει και τα δικαιώματα της μειοψηφίας αρχίζουν, τότε η δημοκρατία ταλανίζεται.

Η σταθεροποίηση των φιλελεύθερων δημοκρατιών της Δύσης τον 20ό αιώνα είχε λάβει χώρα με τη μετακίνηση του εκκρεμούς προς τις ανάγκες της πλειοψηφίας, με την οικοδόμηση ενός οικονομικού μοντέλου πρόνοιας που εξασφάλιζε την υποστήριξη των μεσαίων και εργατικών στρωμάτων στο δημοκρατικό σύστημα. Στον αιώνα που διανύουμε όμως η ισορροπία έχει αλλάξει. Καθώς η οικονομία γίνεται όλο και περισσότερο άνιση και ο πλούτος συγκεντρώνεται προς τα πάνω, τα πολιτικά συστήματα της Δύσης προσανατολίζονται προς τη συνεχή εφεύρεση και απόδοση νέων δικαιωμάτων στους πολίτες ως προοδευτικό άυλο αντιστάθμισμα της υλικής ανισότητας. Δεν είναι τυχαίο ότι η έκρηξη του λεγόμενου «δικαιωματισμού» έχει λάβει χώρα τα τελευταία 15 χρόνια, μετά την τεράστια οικονομική κρίση του 2008-09 που σήμανε το τέλος του μοντέλου της συνεχούς ανάπτυξης των δυτικών οικονομιών.

Σε αυτά τα 15 χρόνια οικονομικής στασιμότητας και έξαρσης των ανισοτήτων, κυρίως σε βάρος των χαμηλότερων στρωμάτων και των νεότερων γενιών, η ιδεολογία της συνεχούς επέκτασης των δικαιωμάτων ξέφυγε από το περιθώριο των ακαδημαϊκών συζητήσεων και πέρασε στο επίκεντρο της πολιτικής και της οικονομίας. Η προοδευτική διεκδίκηση, που τον 20ό αιώνα βασιζόταν στη μαζικότητα και αντιμετώπιζε την καχυποψία ή και τη βίαιη καταστολή από το σύστημα, γίνεται πλέον υπόθεση επιμέρους ομάδων και ταυτοτήτων. Παρατηρεί κανείς μάλιστα ότι όσο μικρότερη η ομάδα που διεκδικεί αναγνώριση, και όσο πιο σοκαριστικά και προσβλητικά προς τις ευαισθησίες και τις αξίες της πλειοψηφίας τα αιτήματά της, τόσο πιο εύκολα βρίσκουν αυτά αποδοχή από το σύμπλεγμα πολιτικής, οικονομικής και ιδεολογικής εξουσίας.

Σε αυτό το πλαίσιο, και καθώς οι κυβερνήσεις αδυνατούν να ικανοποιήσουν πρακτικά υλικά και οικονομικά αιτήματα των πολλών (προφασιζόμενες αέναες «εισαγόμενες» κρίσεις, πότε πολέμους, πότε επιδημίες, πότε γεωπολιτικές αναταραχές σε μακρινές ηπείρους και θάλασσες), αναζητούν τη νομιμοποίησή τους όλο και περισσότερο στην προστασία ή απόδοση δικαιωμάτων σε επιμέρους ομάδες. Το κοινό καλό μετατρέπεται έτσι σε άθροισμα πολλών διαφορετικών δικαιωμάτων. Κάπως έτσι εξοστρακίζεται και η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας ως επικίνδυνη και η δημοκρατία μετατρέπεται στην πράξη σε «δικαιωματοκρατία», ένα πολιτικό σύστημα όπου όλες οι μεγάλες αποφάσεις – στην οικονομία, την εξωτερική πολιτική, την κοινωνική πολιτική, τη μετανάστευση – λαμβάνονται κόντρα στην πλειοψηφία.

Φυσικά, στον βαθμό κατά τον οποίο ένα πολιτικό σύστημα εθίζεται στην καταπάτηση της επιθυμίας της πλειοψηφίας ως τη μόνη μέθοδο νομιμοποίησής του, αυτή η νέα ισορροπία είναι εξαιρετικά εύθραυστη. Αυτό το οποίο σκωπτικά ονομάζεται «λαϊκισμός» έρχεται να καλύψει ακριβώς το κενό μεταξύ πλειοψηφίας και πολιτικού συστήματος που δημιουργεί η ασύστολη δικαιωματοκρατία. Η δημοκρατία μπαίνει έτσι στην πιο επικίνδυνη φάση της, εκεί όπου η πολιτική διαπάλη αφορά ακριβώς τη σύγκρουση της αρχής της πλειοψηφίας με την αρχή της προστασίας της μειοψηφίας.