Συνταγματικός παλαιοημερολο­γητισμός

Μεγάλη συζήτηση έχει προκληθεί με αφορμή τη διακηρυχθείσα πρόθεση της κυβέρνησης να επιτρέψει, με νομοθετική ρύθμιση, την εγκατάσταση παραρτημάτων ξένων πανεπιστημίων στην Ελλάδα. Οι νομικές αντιρρήσεις εστιάζονται πρωτίστως στην τυχόν αντισυνταγματικότητα μιας τέτοιας ρύθμισης ενόψει των παραγράφων 5 και 8 του άρθρου 16 του Συντάγματος. Ειδικότερα, στην παρ. 5 του άρθρου 16 ορίζεται ότι «Η ανώτατη εκπαίδευση παρέχεται αποκλειστικά από ιδρύματα που αποτελούν νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου (…)» και στην παρ. 8 του ιδίου άρθρου ορίζεται ότι «η σύσταση ανωτάτων σχολών από ιδιώτες απαγορεύεται». Οι πολέμιοι της μεταρρύθμισης, επικαλούμενοι κυρίως τη γραμματική ερμηνεία του νόμου, ισχυρίζονται ότι χωρίς προηγούμενη συνταγματική αναθεώρηση των ανωτέρω διατάξεων οποιαδήποτε νομοθετική πρωτοβουλία άρσης του κρατικού μονοπωλίου της ανώτατης εκπαίδευσης θα είναι αντισυνταγματική.

Η άποψη αυτή θεωρώ ότι είναι πια ξεπερασμένη και δεν με βρίσκει σύμφωνο. Η ερμηνεία των διατάξεων του Συντάγματος δεν μπορεί να είναι στατική και οφείλει να προσαρμόζεται στις διαρκώς μεταβαλλόμενες στον χρόνο συνθήκες. Το νόημα και το κανονιστικό περιεχόμενο των διατάξεων του Συντάγματος μεταβάλλονται όσο μεταβάλλονται και οι συνθήκες εφαρμογής και ερμηνείας τους, όσο αλλάζουν οι οικονομικές και κοινωνικοπολιτικές συνθήκες, ακόμη και στην περίπτωση κατά την οποία η γραμματική διατύπωση αυτών παραμένει η ίδια. Αλλιώς δηλαδή ερμηνεύαμε το Σύνταγμα πριν από 50 χρόνια και αλλιώς οφείλουμε να το ερμηνεύσουμε σήμερα, όταν μάλιστα κατά τη διάρκεια αυτών των ετών έχουν σημειωθεί κοσμογονικές εξελίξεις. Κανένα Σύνταγμα, όσο αυστηρό και τυπικό κι αν είναι, δεν μπορεί να παραμένει νοηματικά αμετάβλητο, όταν την ίδια στιγμή μεταβάλλονται τα πάντα γύρω μας. Πολύ περισσότερο όταν εντός του πλαισίου του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ενωσης εξελίσσεται διαρκώς εδώ και δεκαετίες ένας νοηματικός ετεροπροσδιορισμός των Συνταγμάτων των κρατών – μελών με αποτέλεσμα κανόνες του πρωτογενούς και παραγώγου δικαίου της ΕΕ να επανακαθορίζουν το νόημα και το περιεχόμενο ορισμένων διατάξεων του Συντάγματος.

Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περίπτωση μιας άλλης διάταξης του Συντάγματος, της παρ. 4 του άρθρου 4 αυτού, η οποία ορίζει ότι «Μόνο Ελληνες πολίτες είναι δεκτοί σε όλες τις δημόσιες λειτουργίες (…)». Η διάταξη αυτή όμως, όπως πλέον γίνεται δεκτό δεν μπορεί να αποκλείσει την πρόσβαση σε κάποιον πολίτη κράτους – μέλους της ΕΕ στις δημόσιες λειτουργίες του ελληνικού κράτους διότι τότε θα προσέκρουε ευθέως στο ενωσιακό δίκαιο. Ομοίως κρίθηκε από το ΔΕΕ ως αντίθετη προς τη γενική αρχή της αναλογικότητας που καθιερώνει το δίκαιο της ΕΕ η διάταξη της παρ. 9 του άρθρου 14 του Συντάγματος (υπόθεση «βασικού μετόχου»). Στη συνέχεια η Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας προέβη σε σύμφωνη με το ενωσιακό δίκαιο ερμηνεία της ως άνω επίμαχης διάταξης, λαμβάνοντας υπόψη και την ερμηνευτική δήλωση του άρθρου 28 του Συντάγματος, η οποία επιβάλλει τη σύμφωνη με τους ενωσιακούς κανόνες ερμηνεία του Συντάγματος (ΣτΕ Ολ. 3470/2011).

Οι ανωτέρω αυτονόητες στη νομική επιστήμη διαπιστώσεις θα πρέπει να γίνει δεκτό ότι έχουν εφαρμογή και στην περίπτωση των παρ. 5 και 8 του άρθρου 16 του Συντάγματος. Το Συμβούλιο της Επικρατείας άλλωστε όταν ετέθη το ζήτημα της συνταγματικότητας της επιβολής διδάκτρων στα μεταπτυχιακά προγράμματα των ελληνικών δημόσιων πανεπιστημίων, παρά την απαγόρευση της παρ. 4 του άρθρου 16 του Συντάγματος, η οποία ορίζει ότι «Ολοι οι Ελληνες έχουν δικαίωμα δωρεάν παιδείας, σε όλες τις βαθμίδες της, στα κρατικά εκπαιδευτήρια.», δεν δίστασε να παρακάμψει τη γραμματική διατύπωση του κειμένου του Συντάγματος και να ερμηνεύσει τελολογικά το Σύνταγμα υπό τις παρούσες οικονομικές, τεχνολογικές, ακαδημαϊκές και κοινωνικές εξελίξεις (ΣτΕ Ολ. 2411/2012).

Την τελολογική και ορθή κατά τη γνώμη μου ερμηνεία των ανωτέρω επίμαχων διατάξεων του Συντάγματος υποστήριξε άλλωστε, ήδη από το έτος 1998, μια πολύ ισχυρή μειοψηφία ένδεκα (11) μελών της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας, θεωρώντας ότι η εγκατάσταση και λειτουργία αλλοδαπών – από άλλο κράτος – μέλος της ΕΕ – πανεπιστημίων στην Ελλάδα δεν απαγορεύεται από το Σύνταγμα (ΣτΕ Ολ. 3457/1998).

Συμπερασματικώς, η αναχρονιστική και μη ανταποκρινόμενη πλέον στις κρατούσες εκπαιδευτικές και οικονομικές συνθήκες ερμηνεία των παρ. 5 και 8 του άρθρου 16 του Συντάγματος προκειμένου να εμποδισθεί η εγκατάσταση ξένων πανεπιστημίων στην Ελλάδα παραπέμπει σε έναν ιδιότυπο συνταγματικό παλαιοημερολογητισμό, ο οποίος επιχειρεί να προασπίσει τον εκπαιδευτικό απομονωτισμό της χώρας, την ίδια στιγμή κατά την οποία οι σύγχρονες εκπαιδευτικές εξελίξεις, οι οποίες λαμβάνουν χώρα διεθνώς, οικοδομούν έναν ενιαίο ευρωπαϊκό αν όχι παγκόσμιο ακαδημαϊκό χάρτη.

Ο Παναγιώτης Οθ. Πικραμμένος είναι πρώην πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας ενώ έχει διατελέσει υπηρεσιακός πρωθυπουργός και αντιπρόεδρος της κυβέρνησης