Θέσπιση μη κρατικών πανεπιστημίων και Δημοκρατία

Το άρθρο 16 παρ. 5 του Συντάγματος αναφέρει επί λέξει: «H ανώτατη εκπαίδευση παρέχεται αποκλειστικά από ιδρύματα που αποτελούν νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου» (και παρ. 8 εδ. β’: «Η σύσταση ανωτάτων σχολών από ιδιώτες απαγορεύεται»). Στις προηγούμενες αναθεωρήσεις του Συντάγματος έγινε ευρεία συζήτηση για την πιθανότητα αναθεώρησης του συγκεκριμένου άρθρου αλλά, λόγω σθεναρών αντιστάσεων, αυτό δεν συνέβη ποτέ. Ο ίδιος ο Πρωθυπουργός μιλούσε σταθερά επί χρόνια, μέχρι και τις εκλογές του Ιουνίου, για την αναγκαιότητα αναθεώρησης του άρθρου 16, ώστε να θεσπιστούν μη κρατικά πανεπιστήμια στη χώρα. Παρά την πολύχρονη αυτή συζήτηση και διαμάχη (αλλά και τις ίδιες τις τοποθετήσεις του Πρωθυπουργού), πλέον η κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι δεν είναι απαραίτητη η αλλαγή του Συντάγματος ώστε να λειτουργήσουν στη χώρα μη κρατικά πανεπιστήμια – έστω και προς το παρόν ως παραρτήματα αλλοδαπών ιδρυμάτων.

Τι άλλαξε; Ξαφνικά η κυβέρνηση, με τη συνδρομή συνταγματολόγων, ισχυρίζεται ότι το δίκαιο της ΕΕ έρχεται σε σύγκρουση με το Σύνταγμα της χώρας και ότι υπερισχύει το πρώτο. Η αλήθεια, όμως, είναι ότι δεν φαίνεται να υπάρχει κάποια δραματική αλλαγή στο Ενωσιακό Δίκαιο που να δικαιολογεί μία τόσο σοβαρή μεταστροφή. Υπάρχουν, βέβαια, αποφάσεις δικαστηρίων, όπως η σημαίνουσα απόφαση καταδίκης της Ουγγαρίας από το Δικαστήριο της ΕΕ λόγω αυστηροποίησης των όρων λειτουργίας των ιδιωτικών πανεπιστημίων και της, διά μέσου αυτής, εξώθησης του πανεπιστημίου του Τζορτζ Σόρος σε αποχώρηση από τη χώρα. Ωστόσο, η απόφαση αυτή αφορά μια χώρα όπου ήδη επιτρέπονται τα ιδιωτικά πανεπιστήμια και δεν επιβάλλει τη θεσμοθέτηση ιδιωτικών πανεπιστημίων.

Μπορεί κανείς να χαθεί σε νομικές λεπτομέρειες και με κάποιες αλλαγές στη χρήση των ερμηνευτικών εργαλείων να οδηγηθεί σε εντελώς αντίθετα αποτελέσματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ότι ο Ευάγγελος Βενιζέλος εξέδωσε το 2007 βιβλίο κατά της θέσπισης μη κρατικών πανεπιστημίων και το 2023 εξέδωσε νέο βιβλίο υπέρ της, ερχόμενος σε σύγκρουση με προηγούμενες θέσεις του σε διάφορα επίπεδα. Η ουσία, όμως, δεν είναι αν τελικά το Ενωσιακό Δίκαιο παρέχει επιχειρήματα υπέρ της δυνατότητας λειτουργίας μη κρατικών πανεπιστημίων στη χώρα μας. Εφόσον δεν υπάρχει εμφανής και δραματική αλλαγή στο Ενωσιακό Δίκαιο, το ζήτημα είναι αν πρέπει η κυβέρνηση να νομοθετήσει ενάντια στο Σύνταγμα της χώρας.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης έχει δώσει δείγματα παραβίασης κανόνων στη διάρκεια της πρωθυπουργίας του. Από τα μικρά, όπως τότε που παραβίαζε ο ίδιος κανόνες κοινωνικής απομόνωσης στην πανδημία, μέχρι τα μεγάλα, όπως την υπονόμευση συνταγματικά κατοχυρωμένων αρχών ώστε να μην ελέγξουν την κυβέρνηση για το σκάνδαλο των υποκλοπών, ο Κυριάκος Μητσοτάκης και η κυβέρνησή του δείχνουν μια διάθεση να προχωρήσουν με την πολιτική ατζέντα τους, ακόμη κι αν κάτι τέτοιο σημαίνει χαλάρωση των κανόνων της Δημοκρατίας. Ο πρόσφατος εκλογικός θρίαμβος, άλλωστε, συχνά ερμηνεύεται ως έκφραση της θέλησης του κόσμου να προχωρήσουν κάποιες σημαντικές αλλαγές στη χώρα, έστω και με το τίμημα της υποχώρησης του κράτους δικαίου.

Ενώ λοιπόν θα μπορούσε, στη βάση του Ενωσιακού Δικαίου, να ξεκινήσει εκ νέου μια σοβαρή συζήτηση αλλαγής του άρθρου 16, με τις εγγυήσεις της ευρύτερης διαβούλευσης και συναίνεσης που παρέχει η διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος, ο Πρωθυπουργός και η κυβέρνησή του επιλέγουν να προχωρήσουν με βιασύνη σε μια αμφιλεγόμενη de facto κατάργηση του άρθρου 16. Με αυτόν τον τρόπο, η συζήτηση μετατοπίζεται σε άλλο επίπεδο, στο αν είναι χρήσιμο ή όχι να θεσπιστούν μη κρατικά πανεπιστήμια. Το μείζον, όμως, ζήτημα είναι αν αυτή η θέσπιση θα γίνει με σεβασμό στο υπάρχον Σύνταγμα και διά μέσου της αναθεώρησης του άρθρου 16 ή διά μέσου της κατάργησής του και της συνακόλουθης υπονόμευσης της δημοκρατικής λειτουργίας. Οσο προοδευτική κι αν χαρακτηριστεί μια μεταρρύθμιση, άλλο τόσο οπισθοδρομική είναι αν επιχειρείται να υλοποιηθεί σε βάρος της δημοκρατικής λειτουργίας.

Ο Αλέξης Αρβανίτης είναι επίκουρος καθηγητής Κοινωνικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης