Τοπίο, αριστερά του Κέντρου

Βρέχει ιδέες αριστερά του Κέντρου. Μήπως να μετακινηθεί ο ΣΥΡΙΖΑ από την ευρωοικογένεια της Αριστεράς στην οικογένεια της σοσιαλδημοκρατίας; Μήπως το μοντέλο της συνεργασίας που έφερε την εκλογή Δούκα στην Αθήνα, να εφαρμοστεί και σε εθνικό επίπεδο; Μήπως να περιμένουμε τις ευρωεκλογές και οι πρωτοβουλίες σύγκλισης να ξεκινήσουν μετά, υπό την ηγεμονία ενός ΠΑΣΟΚ που θα έχει κερδίσει την εσωτερική μάχη για την πρωτοκαθεδρία στην αντιπολίτευση; Ή μήπως καλύτερα να επιστρέψει ο Τσίπρας, ως μέγας Μανιτού, επικεφαλής ενός νέου πολιτικού σχηματισμού και να ξυπνήσει το πνεύμα της μεγάλης Κεντροαριστεράς;

Η βροχή πέφτει σε ένα έδαφος που διψά, φυσικά. Για πρώτη φορά από τις εκλογές του 1977, οι πολιτικές δυνάμεις που, τυπικά, τοποθετούνται αριστερά του Κέντρου βρέθηκαν μειοψηφικές. Τα κόμματα που εκπροσωπούσαν την πολύχρωμη αυτή πολιτική επικράτεια είχαν αθροίσει 60% στο υψηλότερο σημείο τους, το 1981. Διατήρησαν ποσοστά πολύ πάνω από το 50% του εκλογικού σώματος μέχρι τον πολιτικό σεισμό του 2012 και κράτησαν μια μικρή αριθμητική υπεροχή ακόμη και το 2019. Και ξαφνικά, τον περασμένο Ιούνιο βρέθηκαν να αθροίζουν μόλις 43% έναντι 54% των κομμάτων δεξιά του Κέντρου, με τον άξονα της χώρας να έχει μετατοπιστεί απότομα. Και έκτοτε η πολιτική κυριαρχία της ΝΔ παραμένει (δημοσκοπικά) ακλόνητη, με τρόπο που δεν έχουμε ξαναζήσει ποτέ στον μισό αιώνα από τη μεταπολίτευση.

Οι ειδικοί προσφέρουν μια σειρά από εξηγήσεις για τη μετατόπιση αυτή αλλά και για το πρωτοφανές της σημερινής πολιτικής διάταξης. Είναι οι μακροπρόθεσμες συνέπειες της οικονομικής κρίσης και της πολιτικής παραζάλης που προκάλεσε (κάτι σαν πολιτικό long term covid). Είναι οι συνέπειες της ραγδαίας απαξίωσης της δύναμης που κυριάρχησε τα τελευταία δέκα χρόνια, του ΣΥΡΙΖΑ, ενώ το ΠΑΣΟΚ δεν έχει προλάβει (και δεν είναι βέβαιο ότι θα καταφέρει) να πάρει τη θέση του. Είναι ο φόβος και η ανασφάλεια, ως κυρίαρχο κοινωνικό συναίσθημα, που πάντα μετατοπίζει τα μεσοστρώματα δεξιότερα. Είναι η επιτυχία της «τριγωνοποίησης» που εφαρμόζει μεθοδικά ο Κυριάκος Μητσοτάκης και που με αυτήν έχει κερδίσει τη μάχη του ρεαλισμού (που κάποιοι ονομάζουν μάχη του Κέντρου).

Ολες οι εξηγήσεις έχουν βάση. Μα δεν μπορεί να μη συνυπολογιστεί και η διεθνής διάσταση του προβλήματος. Η ελληνική Κεντροαριστερά δεν είναι μόνη στην εκλογική της παρακμή.

Μια πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη του σοσιαλδημοκρατικού ινστιτούτου Friedrich Ebert (https://library.fes.de/pdf-files/a-p-b/18074.pdf) πριν από δύο χρόνια είχε καταγράψει τη σταθερή πτώση των ποσοστών των σοσιαλιστικών και σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων, σε όλη την Ευρώπη τα τελευταία 30 χρόνια, από το 30-35% στο 15%, ενώ στην ίδια περίοδο οι δυνάμεις της ριζοσπαστικής, αντισυστημικής Δεξιάς ανέβηκαν αντίστοιχα από την περιοχή του 4-5% σε ποσοστά κοντά στο 15%.

Οταν, πριν από 25 χρόνια, οι ακροδεξιοί κέρδισαν 27% στις αυστριακές εκλογές και μπήκαν στην κυβέρνηση της χώρας, η Ευρώπη σοκαρισμένη έκλεισε τις πόρτες στην Αυστρία, με ένα αυστηρό πολιτικό και διπλωματικό μποϊκοτάζ. Οταν το 2002 ο Ζαν Μαρί Λεπέν βρέθηκε στον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών, ο κόσμος ανατρίχιασε και η Γαλλία συσπειρωμένη εξέλεξε τον Σιράκ με το ιστορικό 82% για να του κλείσει τον δρόμο. Τώρα, στην Ιταλία κυβερνά η Μελόνι, οι οπαδοί της κάνουν τον φασιστικό χαιρετισμό σε κοινή θέα, στη Φινλανδία και τη Σουηδία θεωρείται φυσικό πράγμα η συμμετοχή της «νατιβιστικής» Ακροδεξιάς σε κυβερνητικούς σχηματισμούς, στην Ολλανδία ο Βίλντερς κέρδισε τις εκλογές και στη Γερμανία το AfD συγκεντρώνει στις δημοσκοπήσεις ποσοστά ίσα με το άθροισμα των Σοσιαλιστών με τους Πράσινους, ενώ σε τρία ανατολικογερμανικά κρατίδια είναι πρώτο κόμμα! Και κανείς δεν σκανδαλίζεται πια.

Συνδέεται η άνοδος αυτή της ριζοσπαστικής Ακροδεξιάς με την πτώση της σοσιαλδημοκρατικής Αριστεράς; Οχι, απαντά μια επίσης ενδιαφέρουσα εμπειρική μελέτη του Κέντρου Ερευνας Προοδευτικής Πολιτικής της Οξφόρδης, αυτό είναι μύθος. Διαδεδομένος μύθος, αλλά αβάσιμος. Δεν είναι οι ψηφοφόροι της Κεντροαριστεράς που μετατοπίζονται και τροφοδοτούν την άνοδο της Ακροδεξιάς. Το ντόμινο είναι πιο περίπλοκο. Συνεπώς, αν η σοσιαλδημοκρατία υιοθετήσει μια πιο «ριζοσπαστική» ατζέντα, πιο «πατριωτική», αντιμεταναστευτική ή λιγότερο προοδευτική πολιτιστικά, σε θέματα δικαιωμάτων και μειονοτήτων, αυτό δεν θα τη βοηθούσε να ανακάμψει. Το αντίθετο. Θα τη χαντάκωνε. Ισχύει και για την πολυσυζητημένη παρ’ ημίν περίπτωση του γάμου των ομοφύλων.

Μόνο που ενώ ξέρουμε τι δεν πρέπει να κάνει η Κεντροαριστερά (ανάμεσα στα απαγορευμένα είναι -το ξέρουμε και από την ελληνική εμπειρία- να υποστηρίζει πολιτικές λιτότητας), κανείς δεν έχει μια συνταγή για το τι πρέπει να κάνει. Η μάχη των ιδεών είναι ανοιχτή. Και οι επερχόμενες ευρωεκλογές μια ευκαιρία να δοθεί η μάχη αυτή. Ο Μακρόν, για παράδειγμα, που μετατοπιζόταν όλο και δεξιότερα, μέχρι να ψηφίσει έναν νόμο για τη μετανάστευση που η Λεπέν πανηγύρισε ως ιδεολογική της νίκη, επιχειρεί τώρα διόρθωση πορείας. Πρέπει, είπε, στις ευρωεκλογές να συνδυάσουμε «ευρωπαϊκή ενοποίηση και σοσιαλδημοκρατική αφύπνιση».

Η συζήτηση αφορά, προφανώς, και την Ελλάδα. Οπου αναζητείται ακόμη μια κεντρική ιδέα, συνεκτική και ελκυστική – άλλη από τον τρέχοντα και στείρο αντιμητσοτακισμό. Αλλά το ελληνικό πρόβλημα έχει πράγματι και μια πιο πρακτική πλευρά. Το ελληνικό πολιτικό σύστημα, με οδηγό τον εκλογικό νόμο που ίσχυσε στον μακρύ χρόνο από τη μεταπολίτευση, και ισχύει ξανά σήμερα, είναι ένα σύστημα όπου «ο νικητής τα παίρνει όλα». Οπου ισχύει το «είτε πρώτος είτε τίποτε». Προς το παρόν αυτό το προνόμιο το μονοπωλεί η Νέα Δημοκρατία. Και δεν κινδυνεύει να το χάσει μέχρις ότου στο διάσπαρτο τοπίο της Κεντροαριστεράς προκύψει κάτι που να προβάλει πειστικά αξίωση διεκδίκησης της πρωτιάς. Εξού και η βροχή ιδεών για συγκλίσεις, συνεργασίες ή νεοπλασίες που θα συνεχίσει να πέφτει στα αριστερά του Κέντρου – περιμένοντας να βρει κάτι να ποτίσει.