Το κράτος δικαίου στο στόχαστρο

Ηταν μια περιπετειώδης χρονιά, για να το πω ήπια. Στην πραγματικότητα, ο κόσμος υπέμεινε τόσο πολύ πόλεμο, αναστάτωση, ένταση και αβεβαιότητα, που μείναμε να αναρωτιόμαστε αν η βασισμένη σε κανόνες παγκόσμια τάξη, που καθοδηγεί τις διεθνείς σχέσεις μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, θα επιβιώσει για πολύ ακόμα.

Η μεταπολεμική διεθνής τάξη δεν είναι τέλεια, μεταξύ άλλων και επειδή εξακολουθεί να κυριαρχείται από τους ηγέτες και τους αρχιτέκτονές της: την Ευρώπη και, κυρίως, τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ομως δεν πρέπει να υποτιμάται η αξία ενός παγκόσμιου συστήματος που στηρίζεται στις φιλελεύθερες αξίες και τις διαιωνίζει, ιδίως το κράτος δικαίου. Και το σύστημα αυτό μοιάζει τώρα να κινδυνεύει, καθώς οι αξίες αυτές δέχονται επιθέσεις, υπονομεύονται και διαβρώνονται.

Σύμφωνα με τον ΟΗΕ, το κράτος δικαίου προϋποθέτει ότι κάθε πρόσωπο, θεσμός και οντότητα είναι υπόλογα σε νόμους που «θεσπίζονται δημόσια, επιβάλλονται ισότιμα», «εκδικάζονται ανεξάρτητα» και «συνάδουν με τους διεθνείς κανόνες και τα πρότυπα για τα ανθρώπινα δικαιώματα». Ομως τρεις βασικές δυνάμεις εμποδίζουν όλο και περισσότερο την τήρηση αυτού του προτύπου.

Η πρώτη είναι ο αυξανόμενος αυταρχισμός. Σύμφωνα με το Freedom House, οι βαθμολογίες 73 χωρών με βάση την Ελευθερία στον Κόσμο μειώθηκαν το 2020, ενώ οι βαθμολογίες μόλις 28 χωρών βελτιώθηκαν. Τα καλά νέα είναι ότι οι πολωνοί ψηφοφόροι απομάκρυναν πρόσφατα με την ψήφο τους το κόμμα Νόμος και Δικαιοσύνη (PiS) από την εξουσία. Τα κακά νέα είναι ότι ο Βίκτορ Ορμπαν παραμένει δημοφιλής στην Ουγγαρία.

Η δεύτερη σημαντική δύναμη που υπονομεύει το κράτος δικαίου σε παγκόσμιο επίπεδο είναι η θεοκρατία. Οι περισσότερες από τις 49 χώρες του κόσμου με μουσουλμανική πλειοψηφία έχουν ενσωματώσει αναφορές στη Σαρία στο νομικό τους πλαίσιο, ενώ πολλές από αυτές απαγορεύουν τη θέσπιση νόμων που δεν συνάδουν με τη Σαρία. Ωστόσο, η Σαρία έρχεται σε αντίθεση με ορισμένα από τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στα δυτικά συστήματα, από την ανεξιθρησκία έως την απαγόρευση των διακρίσεων λόγω φύλου.

Ο τρίτος παράγοντας που υπονομεύει το κράτος δικαίου είναι η πόλωση. Πρωταρχικό παράδειγμα είναι οι ΗΠΑ, όπου το συνταγματικό δικαίωμα στην ελευθερία του λόγου δέχεται αυξανόμενη πίεση, καθώς ορισμένα ευαίσθητα ζητήματα – όπως η κλιματική αλλαγή ή η μετανάστευση – έχουν προσλάβει μια ηθικολογική μανιχαϊστική ιδιότητα που καθιστά αδύνατη την ουσιαστική συζήτηση.

Από τις βασικές αρχές που έχουν στηρίξει τη διεθνή τάξη τα τελευταία 75 χρόνια, το κράτος δικαίου ξεχωρίζει για την ιδιαίτερη σημασία του. Χωρίς αυτό δεν μπορούν να υπάρξουν δημοκρατία, ανθρώπινα δικαιώματα ή διεθνής συνεργασία. Αν επιτρέψουμε να επιδεινωθεί περαιτέρω – όχι μόνο στις νεότερες και ασθενέστερες δημοκρατίες αλλά και σε χώρες με βαθιά ριζωμένες φιλελεύθερες παραδόσεις – η κακοδαιμονία της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης σίγουρα θα ενταθεί.

Η Ανα Παλάθιο, πρώην υπουργός Εξωτερικών της Ισπανίας, είναι λέκτορας στο Πανεπιστήμιο Τζόρτζταουν