Πρόβλημα ή λύση;

Τον περασμένο Σεπτέμβριο ένα ρεπορτάζ των «Financial Times» αποκάλυπτε ότι η ελληνική κυβέρνηση -ενώ η Ελλάδα βρισκόταν ακόμη υπό διεθνή πίεση για το φοβερό ναυάγιο στην Πύλο- σχεδίαζε να τακτοποιήσει (regularize) έως και 300.000 μετανάστες, «για να αντιμετωπίσει ελλείψεις στην αγορά εργασίας». Το ρεπορτάζ κατέγραφε τη δραματική έλλειψη εργατικών χεριών στον πρωτογενή τομέα και τα κοινωνικά, υγειονομικά και οικονομικά προβλήματα που προκαλεί το γεγονός ότι ένας τόσο μεγάλος αριθμός εργατών γης απασχολείται στην γκρίζα ζώνη της οικονομίας. Η είδηση προκάλεσε τις αναμενόμενες «πατριωτικές» αντιδράσεις και η κυβέρνηση ανέκρουσε πρύμναν. «Η κυβέρνηση δεν έχει καμία πρόθεση για ελληνοποιήσεις ή νομιμοποιήσεις», δήλωσε ο κυβερνητικός εκπρόσωπος. Και το σχέδιο μπήκε στο συρτάρι, προκαλώντας σφοδρές -αλλά όχι τόσο δημόσιες ή υψηλόφωνες, όσο των «πατριωτών»- αντιδράσεις, ιδίως από τον κόσμο της πρωτογενούς παραγωγής.

Η ρύθμιση επανήλθε, λίγο πριν η Βουλή διακόψει για τα Χριστούγεννα, με μορφή τροπολογίας και με τη φιλοδοξία της να περιορίζεται στην εφάπαξ και με αυστηρές προϋποθέσεις τακτοποίηση περίπου 30.000 μεταναστών – ενώ τα αιτήματα προς το υπουργείο Εργασίας για κάλυψη θέσεων με εργαζόμενους τρίτων χωρών, για την επόμενη διετία, ξεπερνούν τις 280.000 κι ενώ στην Ιταλία η Μελόνι, εκλεγμένη με την πιο αυστηρή αντιμεταναστευτική ατζέντα, έχει ανακοινώσει 425.000 τέτοιες άδειες για εργαζόμενους από τρίτες χώρες στην επόμενη διετία.

Η τροπολογία μπορεί να άφησε εν πολλοίς άλυτο το πρόβλημα που ήθελε να ρυθμίσει, είχε όμως ενδιαφέρουσες πολιτικές συνέπειες. Αποκάλυψε, πρώτον, την ύπαρξη αλλά και τα όρια της δύναμης μιας «δεξιότερα της Δεξιάς» συνιστώσας στο εσωτερικό του κυβερνώντος κόμματος. Προκάλεσε, δεύτερον, μια κοινοβουλευτική σύμπραξη που επέτρεψε στην τροπολογία να περάσει με πλειοψηφία σχεδόν 90% – πρωτοφανές για την πολωμένη ελληνική πολιτική σκηνή. Πρωτοφανές, προπάντων, για μια Ευρώπη που βαδίζει προς τις ευρωεκλογές με το Μεταναστευτικό να δηλητηριάζει την πολιτική ζωή και να φουσκώνει τα πανιά της αντιευρωπαϊκής Ακροδεξιάς, που διεκδικεί έως και να διπλασιάσει τη δύναμή της, ενώ καταγράφει και σε εθνικό επίπεδο μεγάλα κέρδη, στην Ολλανδία, τη Γερμανία, τις σκανδιναβικές χώρες ή τη Γαλλία. Εφερε, τέλος, στο φως το βαθύτερο πρόβλημα που ταλανίζει και αποσταθεροποιεί τις περισσότερες δυτικές δημοκρατίες και το οποίο, προφανώς, δεν μας είναι ξένο.

Το πρόβλημα είναι ότι το Μεταναστευτικό εξελίσσεται στο πιο οξύ, φλέγον και διχαστικό πολιτικό πρόβλημα σε όλες σχεδόν τις πλούσιες χώρες της Δύσης. Ο τρόπος που εντάσσεται στον πολιτικό ανταγωνισμό πολώνει την πολιτική και την κοινωνία. Και, εντέλει, υπονομεύει τη δημοκρατική συνοχή. Ο διάλογος ανάμεσα στις δύο πλευρές αυτής της διαμάχης -το ζήσαμε κι εδώ, στην πρόσφατη ελληνική εμπειρία- είναι στην πραγματικότητα ένας διάλογος κωφών, καθώς οι δύο πλευρές της διαμάχης μιλούν διαφορετικές, ασύμβατες γλώσσες.

Η μία πλευρά βλέπει τη μετανάστευση ως πρόβλημα – το μεγαλύτερο πρόβλημα της εποχής μας! Και επικαλείται (ή μάλλον παροξύνει) φόβους που είναι αεροστεγείς και αδιάβροχοι, ανέγγιχτοι από τα επιστημονικά και εμπειρικά δεδομένα που τους διαψεύδουν. Η άλλη πλευρά βλέπει τη μετανάστευση ως λύση. Και επικαλείται στοιχεία και μελέτες που μετρούν τις ανάγκες της οικονομίας ή τη συμβολή των μεταναστών στη μείωση της ανεργίας ή στην αύξηση του ΑΕΠ. Αλλά η γλώσσα αυτή μοιάζει ακατανόητη, απροσπέλαστη στην άλλη πλευρά. Και ανάμεσα στη φοβική, «ταυτοτική» και τη φιλελεύθερη πλευρά της διαμάχης -η τρίτη πλευρά, εκείνη που επικαλείται ηθικά, ανθρωπιστικά επιχειρήματα έχει τεθεί πια εκ ποδών- το χάσμα διευρύνεται. Γίνεται άβυσσος.

Αν η συζήτηση μπορούσε να μεταφερθεί στο έδαφος του ορθολογισμού, θα μπορούσε να αξιοποιήσει ένα τεράστιο πια σώμα επιστημονικών ερευνών για τη μετανάστευση και τις επιπτώσεις της. Στην Ελλάδα έχει μελετηθεί συστηματικά η οικονομική διάσταση του πρώτου μεγάλου κύματος μετανάστευσης της δεκαετίας του ’90 και έχει μετρηθεί η συμβολή της στη μεγέθυνση του ετήσιου ΑΕΠ, της τάξης του 3%. Ανάλογες και πολύ πιο συστηματικές μελέτες έχουν γίνει σε πολλές χώρες και στα πανεπιστήμια του κόσμου και τεκμηριώνουν ότι οι μετανάστες δεν παίρνουν τις δουλειές των ντόπιων, καλύπτουν κενές ή ανεπιθύμητες θέσεις εργασίας, δεν συμπιέζουν τους μισθούς των ήδη εργαζομένων, δεν αφαιρούν αλλά προσθέτουν εισόδημα (αφού και οι μετανάστες τρώνε, ψωνίζουν, κουρεύονται…), δεν αφαιρούν πόρους από το σύστημα κοινωνικής προστασίας (αφού οι εργαζόμενοι μετανάστες συμβάλουν στους πόρους αυτούς) και δεν υπονομεύουν τη θέση των ντόπιων εργαζόμενων, αντίθετα συχνά διευκολύνουν τη μετακίνησή τους προς καλύτερες θέσεις εργασίας.

Μα όλα τα δεδομένα και τα επιχειρήματα πέφτουν στο κενό. Ισως επειδή ο μετανάστης είναι το σύμβολο ενός βαθύτερου φόβου μας για έναν κόσμο που αλλάζει με τόσο γρήγορους πια ρυθμούς, που γίνονται τρομακτικοί. Ο μετανάστης, που ζει δίπλα μας, στη γειτονιά μας, γίνεται η πιο χειροπιαστή ένδειξη, η προσωποποίηση όλων των συγκλονιστικών αλλαγών, της παγκοσμιοποίησης ή της ψηφιακής επανάστασης, που ένα σημαντικό μέρος των κοινωνιών μας νιώθει ως απειλή, ως κίνδυνο κοινωνικού αποκλεισμού. Κι όταν ο φόβος τρώει τα σωθικά, η λογική παραιτείται της προσπάθειας. Και οι λαϊκιστές βρίσκουν εύφλεκτη ύλη για την αντιμεταναστευτική (που μετατρέπεται εύκολα σε γενικευμένη αντιελίτ) δημαγωγία τους.

Οι ΗΠΑ μας δίνουν ένα εύγλωττο παράδειγμα για το πώς μπορεί να εξελιχθεί αυτό το ρήγμα. Αυτή η χώρα, που έχτισαν και συνεχίζουν να χτίζουν μετανάστες, ήταν η πρώτη όπου ο φόβος των μεταναστών, το φάντασμα των «ορδών βίαιων, παράνομων Μεξικανών», τις οποίες επέσειε ο Ντόναλντ Τραμπ (εγγονός ενός γερμανού μετανάστη ο ίδιος, όπως ο Στιβ Τζομπς ήταν γιος ενός μουσουλμάνου μετανάστη από τη Συρία και ο Τζεφ Μπέζος πήρε το όνομά του από τον πατριό του, μετανάστη από την Κούβα) τροφοδότησε μια μεγάλη έφοδο εναντίον των θεσμών της δημοκρατίας (που απειλεί τώρα να επαναληφθεί). Η πρώτη όπου αποδείχθηκε πόσο εύκολα η διαμάχη για τη μετανάστευση μπορεί να εξελιχθεί σε ρήξη που κόβει πολιτικά και πολιτιστικά μια χώρα στα δύο και παραλύει τη λειτουργία της δημοκρατίας.

Το μάθημα πρέπει να το πάρουμε. Πρέπει να βρεθεί κοινή γλώσσα που να επιτρέπει την επικοινωνία ανάμεσα στις δύο πλευρές της (πολιτιστικής μάλλον παρά πολιτικής) αβύσσου. Η μεγάλη κοινοβουλευτική πλειοψηφία με την οποία ψηφίστηκε μια περιορισμένων φιλοδοξιών τροπολογία δεν θα έπρεπε να μας κάνει να υποτιμήσουμε τον κίνδυνο.