«ΕΡΓΑ ΑΝΟΙΧΤΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ»

Εχω στα χέρια μου τον πέμπτο τόμο των θεατρικών απάντων του Γιώργου Μανιώτη «Η τριλογία της πανδημίας» (εκδόσεις Αιγόκερως, σελίδες 399). Ο Μανιώτης είναι ένας δρων δραματικός συγγραφέας με παράλληλες επιδόσεις στην πεζογραφία, μυθιστόρημα και διήγημα. Εχω την εντύπωση πως ποσοτικά είναι ο μεγαλύτερος λογοτεχνικός παραγωγός της χώρας. Είναι ακόμη ενεργός πολίτης και δημιουργός, άρα θα μας αιφνιδιάζει ακόμη καιρό με τη λογοτεχνική του παραγωγή. Αλλά δεν σκοπεύω να περιοριστώ στην ποσότητα της παραγωγής του. Σπεύδω να θυμίσω στην πνευματική μας αγορά πως ευτύχησα να είμαι ο πρώτος κριτικός που δημοσίευσα τις εντυπώσεις μου από το πρώτο του νεανικό έργο.

Ηταν ακόμη φοιτητής της Νομικής στη Θεσσαλονίκη, όταν έπεσε σαν κεραυνός στη θεατρική μας αγορά «Το ματς», ένα έξοχο μικρό αριστούργημα που κατέγραφε την ελληνική καθημερινή σχιζοφρένεια. Το σημαντικό για το γενικό χαρακτηριστικό του έργου του Μανιώτη είναι πως από το πρώτο εκείνο θεατρικό διαμαντάκι έως σήμερα δεν υπήρξε καμία αλλαγή στη θεματογραφία του. Δεν χαρακτηρίζεται η θεατρική του παραγωγή με καταφυγές, είτε στους μυθολογικούς χρόνους, είτε στην ιστορία του τόπου, είτε στα μεγάλα πολεμικά, θεσμικά, τραυματικά εθνικά δρώμενα.

Ο Μανιώτης κατόρθωσε να είναι πάντα ενδιαφέρων, εστιάζοντας στον στενό οικογενειακό πυρήνα, τον μεσοαστικό. Ακροάστηκε τα πρωινά, τα μεσημέρια, τα βράδια, τις νύχτες, τις καθημερινές έννοιες και τα καθημερινά αδιέξοδα του νέου Ελληνα, ανεξαρτήτως σπουδών, φύλου, εργασίας και οικογενειακής παράδοσης της μεταπολεμικής Ελλάδας. Προέρχομαι από την ελληνική επαρχία και σε μια μεσοαστικής τάξεως πόλη της Φθιώτιδας μεγάλωσα, έμαθα γράμματα και εκτέθηκα ως πρώιμος δημιουργός σε κοινό καχύποπτο και με ελλιπή επαφή με τις τέχνες. Η επαρχιακή μου πόλη δεν απέκτησε ποτέ μια αίθουσα εκθέσεων, ίσως γιατί δεν υπήρχε ανάγκη και δεν ζητήθηκε ποτέ. Είχε δύο σινεμά και μία πρόχειρη υπαίθρια σκηνή θεάτρου, όπου παρουσιάζονταν οι εξετάσεις του Γυμνασίου και οι σπάνιες επισκέψεις θιάσων της πρωτεύουσας.

Παρ’ όλ’ αυτά, εγώ την Κοτοπούλη, τον Μήτσο Μυράτ, τον Χατζηχρήστο, τον Ορέστη Μακρή, στη μικρή μου πόλη τούς απόλαυσα. Αυτόν τον κόσμο απεικονίζει ο Μανιώτης στα έργα του, τον Ελληνα της διπλανής πόρτας, τον επιβάτη του αστικού λεωφορείου που μαλώνει για μια θέση και απαιτεί από τον οδηγό να φρενάρει απότομα. Τον εξυπνάκια Ελληνα, τον πλακατζή, τον γκρινιάρη, τον ανοιχτοχέρη και συνάμα τσιγκούνη, τον προσβλητικό και τον γαλαντόμο, τον ημιμαθή, αλλά έτοιμο να κρίνει τα πάντα και τους πάντες.

Ο Γιώργος Μανιώτης σε μία εξαίσια πινακοθήκη αυτού του Νεοέλληνα μπήκε στην κρεβατοκάμαρα, στο σαλόνι των επισκεπτών, στην κουζίνα, στο μαγαζί όπου πουλά και γκρινιάζει, αλλά και στο μαγαζί όπου κατεβάζει τα ράφια για να διαλέξουμε ένα ζευγάρι παπούτσια. Αν έρθει κανείς για πρώτη φορά στα τυπωμένα θεατρικά έργα του Μανιώτη, υπάρχει ο κίνδυνος να νομίσει πως ο συγγραφέας έχει στήσει ένα μαγνητόφωνο μέσα σε ένα μεσοαστικό σπίτι, είτε στην ελληνική επαρχία, είτε στα προάστια τα μικρομεσοαστικά της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης, και καταγράφει τα καθημερινά λόγια που ανταλλάσσουν οι κάτοικοι. Αυτό θα ήταν λάθος. Ο Μανιώτης δεν μαγνητοφωνεί ούτε μιμείται τους καθημερινούς διαλόγους των Ελλήνων της διπλανής πόρτας. Επιλέγει, εστιάζει, εξαίρει, αξιοποιεί και κυριολεκτικά ξεγυμνώνει τον καθημερινό λόγο των συμπολιτών του φιλοδοξώντας, και νομίζω πως το κατορθώνει, να δείξει τη γύμνια παιδείας, την απουσία ενσυναίσθησης, τον γείτονα, τον ανέστιο, τον εγωμανή, τον ξερόλα, τον ρήτορα της συμφοράς, τον παντογνώστη αστοιχείωτο.

Ο Μανιώτης, το έχω και άλλοτε διαπιστώσει, είναι ένας παρατηρητής της μικροαστικής βλακείας, του ωχαδερφισμού, του «πέρα βρέχει» μιας δυστυχώς μεγάλης μερίδας της κοινωνικής μας ηθικής. Το τραγικό, όπως διαγράφεται στα έργα του Μανιώτη, είναι αντίθετο με τη διεθνή λογοτεχνική παράδοση που, αναλύοντας την παθογένεια μιας σύγχρονης κοινωνίας, έβρισκε ένα ξέφωτο στη συμπεριφορά των τέκνων. Πολλά θεατρικά κείμενα, ευρωπαϊκά, αμερικανικά, ασιατικά, εμφάνιζαν στη σκηνή μια γενιά νέων ανθρώπων που αντιδρούσαν στο κενό ή στη διαστροφή συμπεριφορών των γονέων.

Στο έργο του Μανιώτη, ακόμα κι όταν ένας νέος ή μια νέα επιλέγει έναν δρόμο επώδυνο ίσως, αλλά αντίθετο με τις συνθήκες της αστικής μικροαστικής και μεγαλοαστικής σχιζοφρένειας, στο τέλος είτε καταβροχθίζεται είτε αποκλείεται και δραπετεύει στο πουθενά.

Ο Μανιώτης από το πρώτο του έργο, «Το ματς», πριν από περίπου 50 χρόνια, χαρτογραφούσε την αποτυχία της ελληνικής παιδείας ενάμιση αιώνα να δημιουργήσει ένα πρότυπο μοντέλο πολίτη με αρχές, με απόψεις, με εργαλεία, με πρωτοβουλίες, φαντασία και ορθολογισμό. Μεγάλο κατόρθωμα μιας κοινωνίας να παντρέψει τη φαντασία με τον ορθολογισμό. Ο Παρθενώνας τέτοιο κατόρθωμα είναι.

Ολα τα έργα του Μανιώτη αναζητούν συνομιλητή. Δεν αρκεί να διαπιστώνει ο συγγραφέας τις παθογένειες μιας κοινωνίας. Οφείλει να ανοίξει δημόσια συζήτηση, αντεγκλήσεις, απορρίψεις, βελτιώσεις και των παιδαγωγικών εργαλείων και των ποικίλων εφαρμογών της κριτικής. Υπάρχει κριτική που ανοίγει διάλογο, κριτική που εντοπίζει λάθη, κριτική που προτείνει μοντέλο μόρφωσης, κριτική ανατρεπτική και κριτική μεθοδική και πάντα κριτική επαίνου. Και μόνο ότι ο πέμπτος τόμος των θεατρικών έργων του Γιώργου Μανιώτη μάς ανάγκασε να στοχαστούμε πάνω στα αδιέξοδα του βίου μας, χωρίς να υβρίζει, χωρίς να ειρωνεύεται, χωρίς να περιφρονεί, αλλά ανοίγοντας διάλογο ανάμεσα εν πρώτοις στον πυρήνα της οικογένειας πάνω στα αιώνια και πάντα αναζητούντα λύση προβλήματα στον τόπο μας, αξίζει να ευγνωμονούμε τον συγγραφέα που μας αναγκάζει να χρεώνουμε την ευθύνη για, τουλάχιστον, την αρχή ενός διαλόγου πάνω στον αιώνα και στα ίδια πάντα αδιέξοδα της ανθρώπινης συνύπαρξης.