Σκέφτομαι καλά, άρα ζω καλά

Ο αμερικανός φιλόσοφος Daniel Dennett είναι ένας από τους πιο διάσημους διανοούμενους της εποχής μας και ένας από τους λίγους φιλοσόφους που μπορεί πραγματικά να συγκριθεί με τους μεγάλους φιλοσόφους του παρελθόντος, όπως με τον ήρωά του, τον Ντέιβιντ Χιουμ. Και όπως οι μεγάλοι φιλόσοφοι του παρελθόντος, ο Ντένετ γράφει για μεγάλα θέματα απευθυνόμενος στο ευρύ κοινό. Το κεντρικό θέμα του έργου του είναι το πώς να κατανοήσουμε τον εαυτό μας και τη θέση μας στον κόσμο υπό το πρίσμα της σύγχρονης επιστημονικής γνώσης. Τα βιβλία του, «Consciousness Explained» (1991), «Darwin’s Dangerous Idea» (1995), «Freedom Evolves» (2003) και «Breaking the Spell» (2006) ασχολήθηκαν με τα μεγάλα θέματα της συνείδησης, την εξέλιξη, την ελεύθερη βούληση και τη θρησκεία, ενώ το 2017 βιβλίο του «From Bacteria to Bach and Back» ιχνηλάτησαν την εξελικτική ανάπτυξη της ζωής, την έννοια, τον σκοπό, την ευφυΐα και τον πολιτισμό. Και αυτά είναι μόνο πέντε από τα πολλά βιβλία του Ντένετ.

Ο Ντένετ δεν έχει καμία σχέση με την καρικατούρα του φιλοσόφου που ασχολείται με την αφηρημένη θεώρηση αποκομμένος από την καθημερινή ζωή. Το μυαλό του μοιάζει μάλλον με το μυαλό ενός μηχανικού. Θέλει να μάθει πώς λειτουργούν τα πράγματα και να καταλάβει πώς έχει προκύψει η υπέροχη πολυπλοκότητα της ζωής, του νου και του πολιτισμού μέσα από τις τυφλές αλλά δημιουργικές διαδικασίες της εξέλιξης μέσω φυσικής επιλογής. Το έργο του είναι γεμάτο με πληροφορίες για την πρόσφατη πρόοδο στην εξελικτική βιολογία, τη νευρολογία, την επιστήμη των υπολογιστών, την τεχνητή νοημοσύνη και τη ρομποτική. Εχει μια ιδιαίτερη ικανότητα να βλέπει τη μεγάλη εικόνα που αναδύεται από κάθε λεπτομέρεια, συνθέτοντας επιστημονικές πληροφορίες και τοποθετώντας τες σε ένα κομψό φιλοσοφικό πλαίσιο, παράγει ένα διαφωτιστικό και εμπνευσμένο όραμα για τον εαυτό μας ως ένα θαυμάσιο προϊόν μιας υπέροχης φυσικής διαδικασίας.

Πώς μπόρεσε να κατακτήσει ένα τόσο ευρύ φάσμα γνώσεων και να συγκεντρώσει μια τόσο συναρπαστική και διαφωτιστική κοσμοθεωρία; Πώς θα μπορούσε ένας άνθρωπος να έχει μάθει τόσα πολλά και να έχει κάνει τόσο καλή χρήση όσων έχει μάθει; Πώς ήταν, όπως λέει και ο ίδιος, τόσο τυχερός; Το νέο του βιβλίο, «I’ve Been Thinking», αφηγείται την ιστορία.

Το βιβλίο ξεκινά με ένα σύντομο κομμάτι που έγραψε ο Ντένετ το 2006 όταν ανάρρωνε από μια σχεδόν θανατηφόρα αορτική ανατομή. Σε αυτό παρότρυνε τους φίλους του να ευχαριστήσουν την καλοσύνη – την ανθρώπινη καλοσύνη και την ανθρώπινη εφευρετικότητα – για την ανάρρωσή του, όχι τον Θεό. Αυτό θέτει το σκηνικό για το βιβλίο. Ο Ντένετ δεν πιστεύει στη μαγεία, αλλά γοητεύεται από τα σχεδόν μαγικά πράγματα που μπορεί να κάνει η Φύση.

Τα δύο πρώτα μέρη του βιβλίου ακολουθούν μια ευρεία χρονολογική προσέγγιση, παρακολουθώντας τη ζωή του: από την πρώιμη παιδική ηλικία του στον Λίβανο της δεκαετίας του 1940 (όπου ο πατέρας του ήταν βασικός κατάσκοπος του προδρόμου της CIA), την επιστροφή του στις ΗΠΑ μετά τον θάνατο του πατέρα του σε ένα αεροπορικό δυστύχημα, τις προπτυχιακές σπουδές του στο Γουέσλιαν και το Χάρβαρντ, τη διδακτορική του εργασία στην Οξφόρδη με τον Γκίλμπερτ Ράιλ, την πρώτη του ακαδημαϊκή θέση στη νέα πανεπιστημιούπολη του Ερβάιν του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια και τον διορισμό του ως καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Ταφτς στη Βοστώνη, όπου παραμένει μέχρι και σήμερα. Στο τρίτο μέρος του βιβλίου (με τίτλο «My Odyssey») κάνει μια θεματική ανασκόπηση της μετέπειτα καριέρας του, εστιάζοντας σε ανθρώπους, έργα και τόπους που έχουν διαμορφώσει τη σκέψη του ή έχουν ιδιαίτερη σημασία για αυτόν. Ο Ντένετ έχει γνωρίσει πολλούς από τους κορυφαίους φιλοσόφους και επιστήμονες των τελευταίων πενήντα ετών και μας εισάγει με ζωντάνια σε αυτούς και τις ιδέες τους. Το τελευταίο μέρος του βιβλίου στρέφεται σε ακαδημαϊκές διενέξεις. Ο Ντένετ «χτυπά» κάποιους ακαδημαϊκούς «νταήδες» και κλείνει το βιβλίο, όπως ταιριάζει σε έναν φιλόσοφο, αναλογιζόμενος την ερώτηση: «Κι αν κάνω λάθος;».

Ένας άνθρωπος πρακτικός. Εκτός από τη συζήτηση για τις ακαδημαϊκές του δραστηριότητες, ο Ντένετ αφιερώνει επίσης πολύ χώρο στις πιο πρακτικές του ενασχολήσεις: τη γλυπτική, τη μουσική, την ιστιοπλοΐα (για πολλά χρόνια ήταν ιδιοκτήτης ενός ιστιοφόρου που ονομαζόταν «Ξανθίππη», από το όνομα της γυναίκας του Σωκράτη) και την ανοικοδόμηση της υπό κατάρρευσης φάρμας που εκείνος και η οικογένειά του αγόρασαν στο Μέιν τη δεκαετία του 1970. Ο Ντένετ είναι πρακτικός άνθρωπος και τέρπεται εξηγώντας πώς να ανακαινίσεις έναν αχυρώνα, πώς να φτιάξεις μηλίτη και πώς να συντηρήσεις ένα ιστιοφόρο. Και αποδίδει εύσημα σε καθημερινούς ανθρώπους που τον έχουν καθοδηγήσει όσο και στους ακαδημαϊκούς. (Λέει ότι έμαθε περισσότερα από έναν φίλο αγρότη στο Μέιν παρά από οποιονδήποτε άλλον άνθρωπο στη ζωή του.) Δεν νομίζω ότι ο Ντένετ βλέπει αυτές τις δραστηριότητες ως ριζικά διαφορετικές από το ακαδημαϊκό του έργο. Για αυτόν, η σκέψη είναι μια δεξιότητα που μαθαίνεται και για την οποία χρειάζονται εργαλεία (το βιβλίο τού 2014 «Intuition Pumps and Other Tools for Thinking» είναι μια συλλογή εβδομήντα πέντε τεχνικών για τη διεύρυνση της φαντασίας και την εστίαση της σκέψης). Η επισκευή ενός φράχτη, η οδήγηση ενός ιστιοφόρου και η κατανόηση της συνείδησης είναι πρακτικές ενασχολήσεις.

Η σύζυγος του Ντένετ, η Σούζαν, έχει μια συνεχή παρουσία σε όλο το βιβλίο. Και παρόλο που ο Ντένετ δεν λέει πολλά για την ιδιωτική τους ζωή, είναι σαφές ότι είναι εξαιρετικά σημαντική στη ζωή του και μια συνεχής πηγή από την οποία αντλεί έμπνευση και εξαιρετικές συμβουλές.

Βλέπουμε από το βιβλίο ότι ο Ντένετ υπήρξε όντως τυχερός με τις ευκαιρίες που είχε και με τους ανθρώπους που γνώρισε. Είναι όμως και ο ίδιος δημιουργός της τύχης του. Ενδιαφέρεται συνεχώς να δοκιμάζει νέα πράγματα και να μαθαίνει από τους άλλους και έχει αξιοποιήσει θαυμάσια όλες τις ευκαιρίες που είχε, συνθέτοντας γνώσεις από ένα ευρύ φάσμα πηγών, για να παρουσιάσει την αναμφισβήτητα καλύτερη εικόνα που έχουμε (για να χρησιμοποιήσουμε τον αγαπημένο ορισμό της φιλοσοφίας του Ντένετ, που παρέχεται από τον Γουίλφριντ Σέλλαρς) για το «πώς τα πράγματα, με την ευρύτερη δυνατή έννοια του όρου, κολλάνε μεταξύ τους, με την ευρύτερη δυνατή έννοια του όρου».

Αν και πρόκειται για μια πνευματική αυτοβιογραφία, δεν είναι σε καμία περίπτωση ένα στεγνό βιβλίο. Είναι γεμάτο με διασκεδαστικές ιστορίες (υπάρχει μια ιδιαίτερα καλή ιστορία του Γκίλμπερτ Ράιλ που παραγγέλνει ένα γεύμα στην Οξφόρδη), με σκίτσα χαρακτήρων, συναρπαστικές πληροφορίες και πρακτικές συμβουλές, καθώς και με ανάλαφρες εισαγωγές στις φιλοσοφικές απόψεις του Ντένετ. Ο ίδιος προσθέτει επίσης χρήσιμες σημειώσεις για εκείνους που θέλουν να εμβαθύνουν στο έργο του.

Το «I’ve Been Thinking» έχει να κάνει τόσο με ανθρώπους και με πράγματα όσο και με ιδέες. Αλλά αυτό είναι πραγματικά το μήνυμα του Ντένετ. Για να σκέφτεσαι καλά, πρέπει να ζεις καλά – να κάνεις καλούς φίλους, να μαθαίνεις από έξυπνους ανθρώπους, να καλλιεργείς ποικίλα ενδιαφέροντα, να πειραματίζεσαι, να εξερευνάς και να ασχολείσαι με τον πλούτο και την πολυπλοκότητά της ζωής. Σε μια εποχή που πολλοί ακαδημαϊκοί γίνονται ολοένα και πιο εσωστρεφείς και εξειδικευμένοι, αυτό είναι ένα σωτήριο μάθημα.

Δεν υπάρχει ακόμη ελληνική μετάφραση αυτού του βιβλίου. Αλλά η αγγλική έκδοση δεν είναι δυσανάγνωστη και δεν χρειάζεται να είσαι φιλόσοφος για να την απολαύσεις. Απλά πρέπει να είσαι κάποιος που, σαν τον Ντάνιελ Ντένετ, του αρέσει να σκέφτεται.

Η Μαρία Κασμιρλή είναι διδάκτορας Φιλοσοφίας (Πανεπιστήμιο του Sheffield) και μεταδιδακτορική ερευνήτρια φιλοσοφίας στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Κρήτης. Συνεισφέρει επίσης με άρθρα της στο aeon. com. Η ιστοσελίδα της βρίσκεται στη διεύθυνση: www.mariakasmirli.com