«Το τραγούδι είναι ο πολιτισμός μας»

Αν δεν πρόκειται για σύμπτωση, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «συνωμοσία». Τραγουδιστές, παρουσιαστές και παραγωγοί, ενώ μιλάνε για το ελληνικό τραγούδι, στην τηλεόραση κυρίως, επαναλαμβάνουν σε όλους τους τόνους ότι «το τραγούδι είναι ο πολιτισμός μας». Οχι ότι το τραγούδι είναι «πολιτισμός», αλλά «ο πολιτισμός μας». Δηλαδή ο πολιτισμός μας στο σύνολό του, αδιάφορο αν σε σχέση με άλλες τέχνες που συγκροτούν το ενιαίο πρόσωπο του πολιτισμού μας, όπως η λογοτεχνία, το θέατρο, ο κινηματογράφος, η ζωγραφική, δεν θα του αναγνώριζε κανείς, του τραγουδιού εννοείται, την πρωτεύουσα θέση.

Τόσο περισσότερο άστοχη η σχετική ρήση – «το τραγούδι είναι ο πολιτισμός μας» – καθώς εννοούν κυρίως ως τραγούδι το λαϊκό και ιδιαίτερα το ρεμπέτικο. Θα ήθελε να φωνάξει κανείς «έλεος», αλλά επειδή οποιοσδήποτε διαμαρτύρεται σπάνια του δίνουμε τη σημασία που δικαιούται, ας αναρωτηθούμε με το χέρι στην καρδιά για μερικά απλά πράγματα, όπως αν θα μπορούσε να χαρακτηρίσει κανείς στον ίδιο βαθμό ως πολιτισμό την «Ερημη χώρα» του Ελιοτ ή τη «Γέρμα» του Λόρκα και το «Μανούλα, θα φύγω με πίκρα στα ξένα» του Στέλιου Καζαντζίδη.

«Μα γιατί βάζετε στο ίδιο τσουβάλι τόσο ανόμοια μεταξύ τους πράγματα;», θα αναρωτηθεί κανείς. Οταν επιλέγουμε τη λέξη «πολιτισμός» για να στεγάσει τόσο ανόμοια μεταξύ τους δημιουργήματα, δεν αυθαιρετούμε εμείς με το να τα συγκρίνουμε, αλλά όσοι ελαφρά τη καρδία λογαριάζουν την κοίτη της λέξης «πολιτισμός» τόσο ευρεία ώστε να μπορεί να περιλάβει το καθετί μέσα της. Το γεγονός ότι ο καθένας μπορεί να έχει ένα τραγούδι στο στόμα του δεν μεταβάλλει το τελευταίο αυτομάτως σε πολιτισμό, γιατί τότε οτιδήποτε εξέφεραν τα χείλη των ανθρώπων θα μπορούσε να μεταστοιχειωθεί σε πολιτισμό. Κάτι που κανείς βέβαια δεν θα μπορούσε να το ισχυριστεί.

Αν και φαίνεται μια έννοια τόσο πλατιά και σχεδόν ασύνορη η έννοια «πολιτισμός», ταυτοχρόνως μοιάζει να μπορεί να οριοθετηθεί τόσο αυστηρά ώστε όχι μόνο τον χρυσό σε σχέση με τον μπρούντζο να μπορεί να ξεχωρίσει αμέσως κανείς, αλλά και τον ίδιο τον χρυσό όσον αφορά τις διαβαθμίσεις του σε καράτια. Αν ο στίχος ενός γερμανού ποιητή (μας διαφεύγει αυτή τη στιγμή το όνομά του), που λέει, ενώ απευθύνεται στην αγαπημένη του, «Γιατί το μάτι σου που αγκάλιαζε τον κόσμο ολόκληρο / δεν συγκράτησε τον εργάτη που έπεφτε από τη σκαλωσιά;», είναι ένας αναμφισβήτητα ερωτικός στίχος που αισθάνεσαι να σε μεγαλώνει εσωτερικά, μπορεί να ισχυριστεί κανείς το ίδιο ενώ τραγουδάει έναν επίσης, φαινομενικά, τουλάχιστον, ερωτικό στίχο που λέει «για μια γυναίκα αξίζει να καταστραφείς».

Αλλά τι θα μπορούσε να προσθέσεις κανείς, ακόμη και ένας με πάθος ενδιαφερόμενος για το πότε ένα τραγούδι είναι «πολιτισμός», όταν υπάρχει η έξοχη μαρτυρία του Μάνου Χατζιδάκι, η αλιευμένη από το βιβλίο του «Ο καθρέφτης και το μαχαίρι»: «Είναι μια σχέση υπεύθυνη, μια πράξη ερωτική ανάμεσά μας που μας αποκαλύπτει. Τελετουργία που απαιτεί τόσο από σας όσο και από μένα μια προετοιμασία θρησκευτική, επίμονη άσκηση γνώσης και αθωότητας, αποκαλύψεως και ανιχνεύσεως, μνήμης και προφητείας».