Τεχνολογία και παγκοσμιοποίηση

Πριν από την παγκοσμιοποίηση και τις νέες τεχνολογίες, π.χ. στην αγγλική εκβιομηχάνιση, υπήρχε αρχικά μια μεγάλη εκμετάλλευση της εργατικής τάξης. Με το πέρασμα από την κατ’ οίκον παραγωγή στο εργοστάσιο η εργασία γίνεται εμπόρευμα σε ένα πλαίσιο που τα συνδικάτα δεν υπήρχαν ή ήταν πολύ αδύναμα. Υπήρχαν βέβαια σπασμωδικές, βίαιες αντιδράσεις (π.χ. Luddites) που απέτυχαν. Σε κάποια στιγμή οι νέες τεχνολογίες κυριάρχησαν και μακροχρόνια είχαν θετικό αποτέλεσμα όχι μόνο για τους πλούσιους αλλά και πιο γενικά. Η εκβιομηχάνιση δημιούργησε νέες ανισότητες (αποικιοκρατία) αλλά μακροχρόνια είχε και πολλά πλεονεκτήματα για τις ανεπτυγμένες κυρίως χώρες.

Υπάρχει το επιχείρημα πως και σήμερα οι νέες τεχνολογίες, κυρίως η τεχνητή νοημοσύνη (ΑΙ), μπορεί να έχουν και αρνητικά και θετικά αποτελέσματα. Στην πρώτη περίπτωση δεν υπάρχουν έλεγχοι και οι μεγάλες επιχειρήσεις όπως η Google και το Facebook είναι δύσκολο να ελεγχθούν. Υπάρχουν πολυεθνικές εταιρείες που έχουν υψηλότερο προϋπολογισμό από αυτόν μικρών χωρών. Σε αυτή την περίπτωση αντιλαμβάνεται κανείς τον βαθμό οικονομικής συγκέντρωσης στην παγκόσμια οικονομική αρένα. Και αν η πρώιμη νεωτερικότητα χαρακτηρίζεται κυρίως από τη διεισδυτικότητα του κεφαλαίου στην περιφέρεια του κράτους-έθνους, η ύστερη νεωτερικότητα χαρακτηρίζεται από την αντίστοιχη διεισδυτικότητα του πολυεθνικού κεφαλαίου σε μετακρατικό, παγκόσμιο επίπεδο. Ετσι αν συγκρίνουμε την τωρινή ανάπτυξη των παγκόσμιων αγορών με αυτήν της περιόδου 1860-1914 (όπου και τότε είχαμε μια εντυπωσιακή φιλελευθεροποίηση του παγκόσμιου εμπορίου), η διαφορά έγκειται στο ότι το διεθνές κεφάλαιο στον 19ο αιώνα δεν είχε τη διεισδυτικότητα που έχει το πολυεθνικό κεφάλαιο σήμερα. Ετσι, για παράδειγμα, σήμερα μια πολυεθνική εταιρεία έχει παραρτήματα σε κάθε σημαντική πόλη κάθε χώρας. Αυτή η εκπληκτική διεισδυτικότητα που έγινε δυνατή λόγω των ηλεκτρονικών κυρίως τεχνολογιών ήταν αδιανόητη στον 19ο αιώνα.

Από τη θετική πλευρά υπάρχει το επιχείρημα πως οι πολυεθνικές οδηγούν σε έρευνες και στη δημιουργία νέου πλούτου που αργά ή γρήγορα ωφελεί όλους. Αρα το θέμα της ΑΙ εντάσσεται σε αυτή την κατηγορία. Βέβαια απαιτούνται σοβαροί έλεγχοι. Ποιοι όμως μπορούν να υλοποιήσουν αυτούς τους ελέγχους; Στο πλαίσιο της σημερινής παγκοσμιοποίησης ούτε τα Ηνωμένα Εθνη ούτε οργανισμοί τύπου G20 μπορούν να ελέγξουν τους οικονομικούς κολοσσούς. Ούτε βέβαια μπορούν να ελέγξουν την αποφυγή φορολογίας κατευθύνοντας τα τεράστια κέρδη τους σε φορολογικούς παραδείσους. Οι μόνες δυνάμεις που μπορούν είναι οι δύο υπερδυνάμεις – οι ΗΠΑ και η Κίνα. Αλλά αυτές για τη στιγμή συνεχίζουν να ασχολούνται λιγότερο με τη συνεργασία και περισσότερο με τον συνεχή ανταγωνισμό. Και αυτή η κατάσταση συνεχίζεται σε ένα πλαίσιο όπου οι παγκόσμιοι κίνδυνοι εντείνονται από τη μη αναστρέψιμη οικολογική καταστροφή μέχρι έναν πυρηνικό πόλεμο. Ο Κίσινγκερ είχε τεράστια πείρα και γνώσεις. Τα πρόσφατα γραπτά του δείχνουν πως παρ’ όλη την ηλικία του οι αναλυτικές του δυνατότητες δεν είχαν μειωθεί. Πρόσφατα είχε ισχυριστεί πως αν οι μεγάλες δυνάμεις εξακολουθούν τον τυφλό ανταγωνισμό, σε μία δεκαετία μπορεί να έχουμε μια καταστροφή βιβλικού τύπου.

Πιο γενικά σημαντικοί ΑΙ επιστήμονες αναφερόμενοι στους λεγόμενους υπαρξιακούς κινδύνους υπέγραψαν ένα κείμενο που τονίζει πως οι νέες τεχνολογίες της τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να έχουν θετικά αποτελέσματα, όπως για παράδειγμα την εξαφάνιση της παγκόσμιας φτώχειας. Αλλά μπορεί να έχουν και αρνητικά αποτελέσματα, όπως την καταστροφή του πλανήτη.

Συμπέρασμα: η ανάπτυξη της τεχνολογίας στην τωρινή περίοδο δεν οδηγεί στην ευημερία όλων. Η τωρινή κατάσταση είναι τελείως διαφορετική από προηγούμενες κρίσεις. Συχνά η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται. Το παγκόσμιο πλαίσιο σήμερα είναι τελείως διαφορετικό, είναι μοναδικό.

Ο Νίκος Μουζέλης είναι ομότιμος καθηγητής Κοινωνιολογίας LSE.