Με αφορμή τη «Φόνισσα»

Η κινηματογραφική μεταφορά, από την Εύα Νάθενα, του αριστουργήματος του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη «Η Φόνισσα» έκανε την πρώτη εβδομάδα της προβολής της 128.000 εισιτήρια. Σαν κεράκια στη μνήμη του «άγιου» των ελληνικών γραμμάτων που, όσο ζούσε, δεν αξιώθηκε να δει τα έργα του να εκδίδονται σε βιβλίο. Μόνο στις σελίδες περιοδικών και εφημερίδων τα έβλεπε να τυπώνονται και μάλιστα σε συνέχειες, αφού το μεροκάματο αυτών των δημοσιεύσεων περίμενε για να ζήσει.

Η επιτυχία της ταινίας προκάλεσε αναρτήσεις και συζητήσεις στα σόσιαλ μίντια. Και αυτό είναι πολύ καλό διότι σημαίνει ότι το κοινό – κυρίως το γυναικείο – εμβάθυνε σε αυτά που έγραψε ο Παπαδιαμάντης και ανέδειξε η Νάθενα, δεν έμεινε μόνο στο, εντυπωσιακό ομολογουμένως, εικαστικό μέρος. Διαπιστώνω όμως πως το πνεύμα, τα αιτήματα και τα συνθήματα της εποχής επηρεάζουν τη ματιά στο μυθιστόρημα και «πειράζουν» το νόημά του προσπαθώντας να το μεταφέρουν, με το στανιό, στο σήμερα. Να περιγράψουν, δηλαδή, σύγχρονα προβλήματα με παπαδιαμαντικούς όρους. Και αυτό, τελικά, «θολώνει» και το σύγχρονο πρόβλημα και την ουσία του μυθιστορήματος. Ναι, υπάρχουν λογοτεχνικά κείμενα του πολύ μακρινού παρελθόντος που είναι πάντα επίκαιρα, αυτό που λέμε και κλασικά. Η επικαιρότητα του συγκεκριμένου όμως οφείλεται στη μεταφορά ενός τραύματος που έρχεται από εκείνο το παρελθόν και όχι στην προβολή στο «τώρα» των συνθηκών που προκάλεσαν το τραύμα.

Ο Παπαδιαμάντης σύστησε τη «Φόνισσα» στο κοινό του δεκαπενθήμερου λογοτεχνικού περιοδικού «Παναθήναια», όπου δημοσιεύτηκε σε 17 συνέχειες από τον Ιανουάριο έως τον Ιούνιο του 1903, ως «κοινωνικόν μυθιστόρημα». Υστερα από 120 χρόνια όμως, η προσέγγισή του με κοινωνικούς όρους θα το περιόριζε, θα το «μίκραινε». Η ανάδειξη της ψυχαναλυτικής του διάστασης – και αυτό έκανε η Νάθενα – είναι που το φέρνει επίκαιρο στο σήμερα.

Με αυτήν την έννοια, η «Φόνισσα» δεν είναι μια φεμινιστική γραφή παρόλο που η δύναμη του μύθου της είναι πιο καταλυτική από κάθε σχετικό σύγχρονο κίνημα. Ο Παπαδιαμάντης «ζωγραφίζει», με σκουρόχρωμες τίντες, τον κόσμο των γυναικών αλλά, στο κάδρο, οι άντρες δεν είναι ακριβώς απέναντι. Τους περιγράφει να μπεκροπίνουν όλη την ημέρα, άβουλοι στην πραγματικότητα κι αυτοί, συμβιβασμένοι με τη δική τους κληρονομιά που είναι η βία. Η βία είναι το ψυχικό βιός τους. Η μόνη «αξία» που τους διδάχθηκε, η μόνη που έχουν να διδάξουν στα δικά τους αγόρια. Αν οι γυναίκες στη «Φόνισσα» δεν έχουν επιλογή, η μόνη επιλογή που έχουν οι άντρες είναι το να συμπεριφέρονται βίαια. Παγιδευμένοι και οι μεν και οι δε σε αυτό που θεωρούν μοίρα αλλά, στην ουσία, πρόκειται για κοινωνική συνθήκη.

Είναι φαινόμενο της εποχής να θέλουμε να φέρνουμε μεγάλους λογοτεχνικούς ήρωες στα μέτρα της πραγματικότητάς μας. Ωστόσο, ένα σπουδαίο μυθιστόρημα (στην προκειμένη περίπτωση και η κινηματογραφική απόδοσή του) μας προβληματίζει, δεν μας δικαιώνει. Αλλωστε και για τον ίδιο τον συγγραφέα, είναι διαδρομή, όχι προορισμός. Γι’ αυτό και ο Παπαδιαμάντης βάζει τη Φραγκογιαννού να γράφει το τέλος της «…εις το ήμισυ του δρόμου, μεταξύ της θείας και της ανθρωπίνης δικαιοσύνης».