Από την αυτοοργάνωση στην αυτοδιάλυση

Ο τραγέλαφος στο κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης μονοπωλεί, δικαίως, το εσωτερικό πολιτικό ενδιαφέρον. Ενώ όμως συζητούνται και αναλύονται πολλές και διάφορες πτυχές –η ταχύτητα και οξύτητα της διάσπασης, ο ρόλος του νυν και του αμέσως προηγούμενου αρχηγού, οι αποκαλύψεις για τη σημερινή κατάσταση αλλά και για την κυβερνητική θητεία του κόμματος, η πιθανή αναμόρφωση του συσχετισμού δυνάμεων–, παραβλέπεται το κατά τη γνώμη μου θεσμικά σημαντικότερο: η επιρροή στη λειτουργία του ελληνικού κομματικού συστήματος, ειδικά στο πεδίο της εσωκομματικής δημοκρατίας.

Ενα από τα κρίσιμα στοιχεία της λεγόμενης «περιόδου της μεταπολίτευσης» είναι η μετάβαση από πολιτικά κόμματα «φεουδαρχικού» τύπου σε κόμματα «κάπως νεωτερικά». Το κλειδί για την αλλαγή δεν προήλθε από την κυρίαρχη τα πρώτα χρόνια έκφανση της Δεξιάς υπό τον Κωνσταντίνο Καραμανλή –η Νέα Δημοκρατία παρέμεινε επί πολλά χρόνια, και ίσως κατά βάθος ακόμα παραμένει, «κόμμα προυχόντων»–, αλλά από το κόμμα που τάραξε τα νερά και που κυρίως διαμόρφωσε, προς το καλό και το λιγότερο καλό, το πρόσωπο του μεταπολιτευτικού συστήματος: το ΠΑΣΟΚ. Η μάλλον εξ ανάγκης, καθώς οι εκλογές του 1974 έλαβαν χώρα ελάχιστο διάστημα μετά την ίδρυση του ΠΑΣΟΚ, επιλογή του Ανδρέα Παπανδρέου για «αυτοοργάνωση», δηλαδή για άνευ κεντρικής καθοδήγησης συγκρότηση κομματικών οργανώσεων με πρωτοβουλία πολιτών σε τοπικό επίπεδο, στέφθηκε με μεγάλη, και μάλλον απρόσμενη, επιτυχία, τόσο ποσοτική (30.000 μέλη και πυρήνες σε όλη την Ελλάδα μέσα σε λίγους μήνες), όσο και ποιοτική: ο ενθουσιασμός μεταφράστηκε, αρχικά, σε αέρα δημοκρατίας. Από τη στιγμή που η «αυτοοργάνωση» επιτέλεσε τον εκλογικό της σκοπό –παρά το μάλλον απογοητευτικό, σε εκείνες τις εκλογές, αποτέλεσμα–, η στροφή στον αρχηγισμό και στην «κεντρική διαχείριση» του κόμματος και των εσωτερικών διαφωνιών υπήρξε ραγδαία. Ομως έπεσε γενικώς στο σύστημα, και βρήκε ανταπόκριση σε όλα τα κόμματα, ο σπόρος του «από τα κάτω» αυθορμητισμού και της λήψης υπόψη της «βάσης» – σε βαθμό και με τρόπο που οδήγησε συχνά σε φαινόμενα λαϊκισμού.

Ο δεύτερος μεγάλος σταθμός στην αναμόρφωση του κομματικού συστήματος οφείλεται και αυτός στο ΠΑΣΟΚ: πρόκειται για την εκλογή αρχηγού από τη βάση, που εγκαινιάστηκε από τον Γιώργο Παπανδρέου το 2004. Κι εδώ μεγάλη ανταπόκριση (1 εκατομμύριο ψηφοφόροι σε εκλογή με έναν μόνο υποψήφιο) κι εδώ μίμηση από τα άλλα κόμματα, πρώτα τη Νέα Δημοκρατία και αρκετά αργότερα, με το ζόρι και σχεδόν παρά φύσιν, από τον ΣΥΡΙΖΑ. Η προ εξουσίας ηγεσία του Γ. Παπανδρέου συνοδεύτηκε και από ουσιαστικό άνοιγμα της εσωκομματικής λειτουργίας (συζητήσεις ουσίας, σεμινάρια, επιμόρφωση), που έχει ξεχαστεί ακόμα και από το ίδιο του το κόμμα, καθώς η περίοδος εξουσίας συνέπεσε χρονικά –αδικώντας ιστορικά το ΠΑΣΟΚ– με την έναρξη της περιόδου των Μνημονίων. Πάντως η επιλογή αρχηγού από τη βάση, χωρίς παράλληλη ενδυνάμωση της εσωκομματικής δημοκρατίας, συνιστά, κατά τη γνώμη μου, ανεπαρκή και συχνά διαστρεβλωτικό εκσυγχρονισμό του κομματικού συστήματος.

Σε αυτή τη διαδρομή, ο ΣΥΡΙΖΑ σήμερα «προσφέρει» ένα νέο ορόσημο: την εικόνα και την πραγματικότητα της αυτοδιάλυσής του. Ο σπόρος βρισκόταν στην εκλογή ενός αρχηγού από το –πολιτικό και κοινωνικό– πουθενά και κάρπισε τις τελευταίες μέρες όχι μόνο με την προαναγγελθείσα, άδοξη και μάλλον χωρίς αντίκρισμα διάσπαση, αλλά κυρίως με θρίαμβο της μικροπολιτικής μισαλλοδοξίας: ξεκαθάρισμα προσωπικών λογαριασμών, απειλές διαγραφών από λαοδικεία, εκφράσεις του τύπου «είστε πέμπτη φάλαγγα». Ελπίζω τουλάχιστον αυτή τη φορά να μην υπάρξουν μιμητές.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος