Η σιωπηλή αντίσταση

Η  εξέγερση του Πολυτεχνείου και οι τόποι μακρόχρονης εξορίας. Είναι διαφορετικές ποιότητες δημοκρατικής αντίστασης;

Ψάχνω φωτογραφίες από το στρατόπεδο πολιτικών εξορίστων στο Παρθένι Λέρου κατά την περίοδο 1967-1971. Δυσκολεύομαι πολύ. Ελάχιστα ίχνη. Μια πλάγια, μεταγενέστερη λήψη του κόλπου, χωρίς να φαίνονται οι παλαιές στρατοπεδικές εγκαταστάσεις, αρκετές σύγχρονες φωτογραφίες με το αεροδρόμιο και αρκετά ρεπορτάζ από το εκκλησίδιο της Αγίας Ματρώνας – Κιουράς, με τη ναΐφ και συγκινητική εικονογράφηση των εξόριστων Α. Καραγιάννη, Τ. Τζανετέα, Κ. Τσακίρη. Δεν βρίσκω φωτογραφική καταγραφή της ζωής εντός του στρατοπέδου όπου κρατήθηκαν, κυρίως αριστεροί, πολιτικοί αντίπαλοι του χουντικού καθεστώτος. Δεν βρίσκω γενικές απεικονίσεις, ούτε στιγμιότυπα από τα λίγα επισκεπτήρια των οικογενειών.

Διαβάζω στη Wikipedia (δηλαδή μια μαζική και κοινόκτητη αφήγηση) την περιγραφή της χούντας. Αναφέρει ως κορυφαίες πράξεις την απόπειρα του Παναγούλη κατά του Παπαδόπουλου, το κίνημα του Ναυτικού, την εξέγερση του Πολυτεχνείου και το δεύτερο πραξικόπημα του Ιωαννίδη. Φαντάζομαι, ως μη κορυφαία πράξη νοείται (και δεν αναφέρεται) η «αόρατη ζωή» των εξορίστων. Που μπορεί να έμειναν στο στρατόπεδο 4 και 5 χρόνια, να θλίβονταν σ΄ αυτό το «βαθούλωμα» της γης και της ζωής οι ίδιοι και οι οικογένειές τους που έζησαν χωρίς πόρους. Φαίνεται ότι κάπως θεωρούνται ένα είδος «μέσου αντιστασιακού όρου». Ενα αυτονόητο, σύνηθες, μη επικό αντιστασιακό υπόστρωμα, που επάνω του ανθίζουν τα πιο ευδιάκριτα, απεικονίσιμα και αφηγήσιμα εξεγερσιακά γεγονότα.

Η έλλειψη φωτογραφικών μαρτυριών αδυνατίζει πολύ τη μνήμη και τη συναισθηματική μετοχή στο γεγονός. Οι εξόριστοι άφησαν μαρτυρίες, όχι όμως φωτογραφικής αμεσότητας. Εγραφαν ποίηση, μυθιστόρημα, ζωγράφιζαν πέτρες και κόκαλα, φιλοτεχνούσαν πορτρέτα των συντρόφων. Αλλοι μάθαιναν ξένες γλώσσες και οι πιο ολιγομαθείς, ελληνική γραμματική και συντακτικό. Μαθήματα έπαιρναν από τους συντρόφους τους, εννοείται. Αυτή η σφικτή δραστηριότητα, με σοβαρές πειθαρχίες, μαζί με τις κυλιόμενες βάρδιες στα μαγειρεία, στις τουαλέτες, στους δημόσιους χώρους, κράταγαν τους ανθρώπους. Φυσικά υπήρχαν δυσκολίες συγκατοίκησης, αναδύονταν αρχηγικοί εγωισμοί, παλαιά συντροφικά πάθη, πολιτικές διαφωνίες, ιδίως μετά τη διάσπαση του ’68.

Σήμερα ολόκληρος αυτός ο κόσμος είναι τυλιγμένος στο ημίφως. Φεύγουν και οι ίδιοι οι εξόριστοι, μένουν (μένουμε) τα παιδιά τους με την έμμεση μαρτυρία, αλλά κι αυτά πλέον γερνάνε. Αναχωρεί και η μνήμη μαζί με τη βιολογική απόδραση;

Τελειώνει σήμερα στο Πάντειο Πανεπιστήμιο ένα συνέδριο με τίτλο «Το Πολυτεχνείο ως δημόσια ιστορία. Οι χρήσεις, οι προσλήψεις, οι αναπαραστάσεις (1974-2023)». Πολύ αναλυτικό ως προς τις θεματολογικές διαστρώσεις, αναπτύσσεται πάνω στις αναγνώσεις, τις πολιτικές συγκροτήσεις, τις αναπαραστάσεις, τις διαμάχες και τις ερμηνευτικές παραλαβές. Το πλούσιο οπτικό και αφηγηματικό υλικό διευκολύνει την έρευνα και τον αναστοχασμό. Η ιδεολογική δύναμη της εξέγερσης του ΄73 οφείλεται, κατά τη γνώμη μου, σε μεγάλο βαθμό, στις απεικονιστικές μαρτυρίες. Συνεντεύξεις, πρόσωπα, φάσεις, ένας υπέρλαμπρος ηρωισμός.

Η χούντα είχε περιφρουρήσει με προσοχή και επιμέλεια την κτηνωδία της. Ελάχιστες μαρτυρίες, κυρίως των θυμάτων της. Εκεί που έχασε απολύτως τον έλεγχο της οπτικής πληροφορίας ήταν από τις δύο εξεγέρσεις, της Νομικής και του Πολυτεχνείου. Η μεγαλύτερη νίκη των φοιτητών (εν τέλει και για λογαριασμό όλων όσοι αντιστάθηκαν) ήταν η κατάληψη του αντιληπτικού χώρου μέσα από την κατάληψη του δημόσιου χώρου. Η κατάκτηση αυτή ήταν η πρώτη ύλη με την οποία η ιδεολογική ισχύς δεν θεμελιώνεται απλώς στην πολιτική επιθυμία, αλλά τεκμηριώνεται και από την επιστημονική έρευνα. Ουσιαστικά, ανάμεσα στους ανθρώπους της εξορίας και τους νέους των δύο μεταγενέστερων εξεγέρσεων έχουμε τις διαδοχικές πολιτιστικές φάσεις. Μια ανεικονική και μια παραστατική. Με την ελευθεροφροσύνη να διακονείται συνεχώς ανάμεσά τους.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι ζωγράφος, καθηγητής, Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, ΕΜΠ