Μοντέρνος μέσα στα ερείπια

Ηταν το 2015 όταν η Αλίκη και ο Αγγελος μπήκαν στον αρχαιολογικό χώρο. Επτά και τριών ετών, αντιστοίχως. Ανίδεοι προφανώς για το θαύμα που είχε φέρει στο φως ο Πέτρος Θέμελης, αλλά σαν έτοιμοι από τα παραμύθια: μια πολιτεία εκεί όπου ο ίδιος το 1986 είχε αντικρίσει ελαιόδεντρα και αμπέλια.

Τα παιδιά στάθηκαν αρχικά στην κρήνη της Αρσινόης. Ο Π. Θέμελης δεν ήταν εκείνη την ημέρα εκεί για να τους αφηγηθεί, όπως έκανε πλειστάκις, ότι στέκονταν σε έναν πρώην χώρο αναψυχής, με αγάλματα, όπου συνέρρεε κόσμος – ένα νυμφαίο ουσιαστικά με παρακείμενη στοά μήκους 200 μέτρων. Αν του το ζητούσαν, θα τους συνόδευε πιθανότατα ο ίδιος έως το Γυμνάσιο, όπου κάποτε ανακάλυψε ένα άγαλμα σπασμένο, για να ξεκινήσει η διαδικασία ανασύστασης ενός από τα πρώτα κειμήλια του χώρου. Τα δύο παιδιά πηγαινοέρχονταν στον χώρο με το προνόμιο της αθωότητας, η οποία μπορεί να τοποθετεί μπροστά στα μάτια μας ευκρινέστερα από οτιδήποτε άλλο το λατρευτικό άγαλμα του Ηρακλή – πίσω από τη δυτική στοά του Σταδίου – και του ήρωα Θησέα, απέναντι από το Πρόπυλο.

Το υπόδειγμα που παρείχε ο Π. Θέμελης στην ανάδειξη της Μεσσήνης βρισκόταν στον αντίποδα της μικροαστικής μας έξης απέναντι στις βαριές πέτρες της αρχαιότητας. Προστρέχουμε κάθε τόσο ως «νεόπλουτοι, μωροθάμαχτοι και αμαθείς» (Σέμνη Καρούζου, «Περίπατοι στην Ιταλία») για να ενισχύσουμε τη μαρμαροθετημένη αυτοπεποίθησή μας με αρχαία δανεικά. Προσβλέπουμε στο γρήγορο θαύμα (Αμφίπολη) λησμονώντας τη βραδυφλεγή αποκάλυψη της Μεσσήνης ή της Επιδαύρου (Βασίλης Λαμπρινουδάκης). Αυτό υπήρξε ίσως το πιο σημαντικό μάθημα του ομότιμου καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας προς τη μεγάλη κοινωνία: αναζητώντας τον χαμένο χρόνο της αρχαιότητας πρέπει να ξανακερδίσεις τον δικό σου. Να γίνεις «μοντέρνος» – αν δεν έχει υποστεί κατάχρηση η έννοια – μέσα στα ωραία κιόλας ερείπια.

Δεν συμφωνούν πάντα όλοι με το προσωπικό όραμα. Εναν χρόνο πριν από την επίσκεψη της Αλίκης και του Αγγελου η επιτροπή Πολιτισμού του ΣΥΡΙΖΑ είχε εκδώσει το περίφημο δελτίο: «Ξενοδοχειακό συγκρότημα στη Μεσσηνία προσφέρει στους πελάτες του συμμετοχή στις αρχαιολογικές ανασκαφές της αρχαίας Μεσσήνης! Η ανασκαφική έρευνα από επιστημονική διαδικασία μετατρέπεται σε τουριστική “ατραξιόν”!». Οκτώ βουλευτές τότε είχαν καταθέσει σχετική ερώτηση προς τον υπουργό Πολιτισμού τοποθετώντας εμμέσως στο κάδρο της «ατραξιόν» την ψυχή της ανασκαφής. Καμία πρόνοια για τον ανασκαφικό τουρισμό που ερχόταν από το μέλλον. Καμία μνεία για τα έσοδα που θα προέκυπταν προς την Εταιρεία Αρχαιολογικών Μεσσηνιακών Σπουδών, η οποία τροφοδοτούσε τις ανασκαφές. Καμία αναφορά στη βιωματική εμπλοκή των πολιτών με τα μνημεία.

Αυτήν ακριβώς την ακινησία θέλησε να «ξεχαρβαλώσει» ο Π. Θέμελης με το δικό του παράδειγμα των ανοικτών μνημείων, τη δημόσια δράση, αλλά και την ορθογραφία του (τυχερή και αυτή η εφημερίδα που υποδεχόταν έως πρόσφατα τις παρεμβάσεις του). Τελευταίος σταθμός η σθεναρή στήριξή του στο νομοσχέδιο με το οποίο τα πέντε μεγάλα μουσεία της χώρας μετατράπηκαν σε ΝΠΔΔ με διοικητική αυτοτέλεια. «Δίνει στα κρατικά αυτά μουσεία αυτοτέλεια στη διαχείριση των εσόδων τους με σταδιακή τους αύξηση και ταυτόχρονα ελευθερία στη χάραξη δικής τους πολιτιστικής πολιτικής, χωρίς να τα “ιδιωτικοποιεί”, όπως υποστηρίζουν ορισμένοι, και χωρίς να τα αποσπά από την Αρχαιολογική Υπηρεσία… Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεσμεύτηκε τον Μάρτιο του 2010 για την εφαρμογή μιας νέας στρατηγικής, αυτήν της “Ευρώπης 2020”, εστιάζοντας στη βιώσιμη ανάπτυξη, χωρίς αποκλεισμούς. Ο πολιτισμός μπορεί να δώσει ώθηση στην οικονομική ανάπτυξη – περιφέρειες και πόλεις με υψηλό βαθμό εξειδίκευσης και απασχόλησης σε δραστηριότητες πολιτισμού και δημιουργίας συγκαταλέγονται στις πλέον πλούσιες σε κατά κεφαλήν εισόδημα. Είναι καιρός να προσαρμοστούμε» («ΤΑ ΝΕΑ» – «Πρόσωπα», 4/2/2023).

Εκείνη την ημέρα του Αυγούστου του 2015 έλειπε από τη Μεσσήνη ένας συνομήλικος της Αλίκης και του Αγγελου.