Τα μικροδράματα μιας κοινότητας

Από τις Εκδόσεις Πόλις μόλις κυκλοφόρησε το τελευταίο μυθιστόρημα του σπουδαίου Λάζλο Κρασναχορκάι «Herscht 07769, Η ιστορία Μπαχ του Φλόριαν Χερστ». Ο βραβευμένος με Booker ούγγρος μυθιστοριογράφος είναι γνωστός στους αναγνώστες του για τον μακροπερίοδο λόγο στη σύνθεση μεγάλων κόσμων και η μετάφραση της Μανουέλας Μπέρκι αποδίδει θαυμάσια τον αφηγηματικό τόνο του καταθέτοντας ένα παλλόμενο κείμενο.

Βρισκόμαστε στην προ COVID-19 εποχή, στην περιοχή της Θουριγγίας, στη Γερμανία, όπου τα ναζιστικά κινήματα είναι και πάλι σε άνοδο και η ανεργία μαστίζει τους κατοίκους. Στη φανταστική πόλη Kana, ίσως κοντά στην υπαρκτή Kahla, ο Φλόριαν, ένας γιγαντώδης άντρας με «καρδιά μικρού παιδιού, αφελής, απλός και επομένως ακίνδυνος και αθώος», σύμφωνα με τους συμπολίτες του, που δεν έχει παρελθόν πάρα μόνο παρόν και ένα ερεβώδες μέλλον, όπως αποκαλύπτεται, προσπαθεί εναγωνίως να έρθει σε επαφή με την καγκελάριο της Γερμανίας, Ανγκελα Μέρκελ, καθώς πιστεύει ότι μόνο εκείνη μπορεί να σώσει την ανθρωπότητα από τον βέβαιο αφανισμό. Εχοντας παρακολουθήσει τις νυχτερινές διαλέξεις στην κβαντική φυσική του ερασιτέχνη μετεωρολόγου Κόλερ, ο Φλόριαν νιώθει ότι το σύμπαν ολόκληρο «είναι τόσο ανυπεράσπιστο, μα τόσο ανυπεράσπιστο», και νιώθει έναν αληθινό τρόμο για τον κόσμο των στοιχειωδών σωματιδίων. «Ολόκληρο το σύμπαν βασίζεται στο ανεξήγητο γεγονός ότι μέσα σε ένα περίκλειστο κενό δίπλα σε κάθε 1 δισεκατομμύριο μόρια ύλης δημιουργούνται πάντα 1 δισεκατομμύριο μόρια αντιύλης. Kαι όταν μόνο τελικά υπάρξει +1 μόριο ύλης δημιουργεί τον κόσμο που μας περιβάλλει. […]».

Στο ιδιόμορφο μυαλό του αυτή η τυχαιότητα παίρνει εκρηκτικές διαστάσεις. Ωστόσο, όσο και και να θέλει να το συζητήσει με το αφεντικό του, τον Μπόση, το μόνο που λαμβάνει για απάντηση είναι: «Τι σε κόφτει το σύμπαν εσένα, γιατί δεν ασχολείσαι με τον Μπαχ;[…] Εγώ θα σου βγάλω από το κεφάλι αυτή τη βλαμμενιά και θα σου βάλω τον Μπαχ» και μια καρπαζιά.

Εξάλλου για τον φριχτό ναζιστή Μπόση, μεγάλο λάτρη του Μπαχ, το μόνο που είχε ενδιαφέρον ήταν να τραγουδάει δυνατά όλον τον εθνικό ύμνο της Γερμανίας και το πώς «οι ξεφτιλισμένες αρχές που αποτελούνταν κατά το μεγαλύτερο μέρος τους από σκουπίδια, από δειλούς και συμβιβασμένους, δεν έδειχναν αφοσίωση στη γερμανική ιδέα και την υπεράσπιση της φυλής από τους πρόσφυγες και έπρεπε να οργανωθούν για την “Τέταρτη αυτοκρατορία”». Ετσι ο Φλόριαν παρασύρεται σε μια νεοναζιστική οργάνωση αλλά αδυνατεί να καταλάβει ποιος είναι ο σκοπός της. Συνοδεύει απλώς το αφεντικό του, μια πατρική φιγούρα στο μυαλό του, στην καθημερινή τους εργασία, η οποία είναι ο καθαρισμός των κτιρίων της πόλης από γκράφιτι, και στις πρόβες μια τοπικής ορχήστρας όπου τα μέλη προσπαθούν να παίξουν τις συμφωνίες του Μπαχ. Και στην τελευταία του επιστολή προς την καγκελάριο έγραψε εκτενέστατα για τον Μπαχ και για το πόσο τον είχε «αιχμαλωτίσει».

Ο Κρασναχορκάι σε συνέντευξή του δήλωσε ότι είχε αποφασίσει να γράψει ένα βιβλίο για τον Μπαχ, επειδή ποτέ δεν έχει συναντήσει τέχνη πιο μεγαλειώδη από του μεγάλου μουσουργού. Σε ένα ταξίδι του όμως γνώρισε έναν νεαρό γιγαντιαίο άνδρα ο οποίος τον σύστησε στα τοπικά του στέκια, στις αγαπημένες του διαδρομές, στους παράξενους χαρακτήρες της ζωής του – και αμέσως ένιωσε ότι ήταν σημαντικό να γραφτεί η ιστορία του. Ετσι γεννήθηκε ο Herscht 07769.

Ωστόσο, πολύ σύντομα ο αναγνώστης θα αντιληφθεί ότι ο Φλόριαν δεν είναι ο κεντρικός χαρακτήρας του βιβλίου. Στο έργο πρωταγωνιστεί η κοινότητα, η οποία καλείται να αντιμετωπίσει τους δικούς της φόβους και, όπως σχεδόν σε όλη τη μυθιστοριογραφία του Krasznahorkai, τη γνωρίζουμε παράλληλα με τη βασική ιστορία μέσα από την ενσυναίσθηση του συγγραφέα καθώς μας διηγείται τα μικροδράματα που κατατρύχουν τους ήρωές του.

Ενώ παρακολουθούμε έναν Φλόριαν απόλυτα εξαρτημένο από το αφεντικό του να επιμένει να στέλνει επιστολές στην Ανγκελα Μέρκελ, περιμένοντας μιαν απάντηση η οποία δεν έρχεται ποτέ, η κοινότητα της Κάνα ζει στην αβεβαιότητα, λόγω της οικονομικής κατάστασης και οι κάτοικοί της προετοιμάζονται σιγά-σιγά για την αποκάλυψη. Μια αποκάλυψη που τελικά δεν προκαλείται από την τυχαιότητα των στοιχειωδών σωματιδίων αλλά από την κατάρρευση της κοινωνίας η οποία επέρχεται ως αποτέλεσμα εκρήξεων που συμβαίνουν σε διάφορα κτίρια προκαλώντας μια πυρηνική αλλαγή στην προσωπικότητα του Φλόριαν, με αποτέλεσμα να αφήσει το διαμέρισμά του και να φύγει στην άγρια φύση όπου μετατρέπεται σε έναν παρία προκαλώντας μοιραίες συνέπειες για τους άλλοτε συντρόφους του. «Από τα έγκατα της ύπαρξής του, ξεπήδησε μια άλλη ύπαρξη[…] σαν νάρκη ξηράς[…]». Εκεί στα βουνά θα βρεθεί υπό την προστασία ενός νέου συντρόφου, ενός αγέρωχου αετού, αφού ο Φλόριαν έτσι και αλλιώς, «δεν μπορεί να μην ανήκει» κάπου.

Η γραφή του Λάζλο Κρασναχορκάι τρέχει ασταμάτητα, με κομμένη την ανάσα, σαν να την καταδιώκει ο χρόνος, χωρίς να σταματάει σε καμία παράγραφο, όλο το έργο είναι μια πολυφωνική περίτεχνη πρόταση, έμπλεη σιωπηλών σκέψεων του ενός ήρωα για τον άλλο. Μας παραδίδει μια ιστορία άγριας δράσης και νοητικών διαδρομών που επιβεβαιώνει ότι τον συγγραφέα τον ενδιαφέρει με ποιον τρόπο συντελείται η αποκάλυψη, πρωτίστως εντός μας. Και το μότο που συνοδεύει το βιβλίο, «Η ελπίδα αποτελεί σφάλμα», καθορίζει την απόγνωση που ενίοτε κυριεύει. Τελικά η καγκελάριος του απάντησε, ασχέτως αν ούτε ο Φλόριαν ούτε εμείς μάθαμε τελικά τι. Ας είναι.

H Ντίνα Σαρακηνού είναι συγγραφέας, διευθύντρια του λογοτεχνικού online περιοδικού Literature.gr και πρόεδρος του PEN Greece.