Ελλόγιμοι και δεδοκιμασμένοι;

Σε μέσα ενημέρωσης και μέρος της κοινής γνώμης έχει επικρατήσει μια προσωποκεντρική αντίληψη για την πολιτική, η οποία συντείνει στην παρουσίαση της θεματολογίας με όρους θεάματος, αν όχι και στην προσωποληψία. Η περίπτωση «Κασσελάκη» είναι μόνο η πλέον χαρακτηριστική, αλλά ίσως και διδακτική, μιας στρεβλής αντίληψης και των συνεπειών που μπορεί να έχει για τις πολιτικές εξελίξεις.

Ασφαλώς, τα πρόσωπα έχουν τη δική τους αξία, γιατί η πολιτική στηρίζεται σε μια σχέση εμπιστοσύνης. Οι ψηφοφόροι ψηλαφούν τα χαρακτηριστικά του πολιτικού προσώπου που ζητεί την ψήφο τους και επιλέγουν εκείνους τους οποίους πιστεύουν ότι θα ανταποκριθούν στις προσδοκίες και στα αιτήματά τους. Σε μια απόμακρη σχέση εμπιστοσύνης, τα χαρακτηριστικά της ιδιοπροσωπίας δεν μπορεί παρά να είναι όσα θέλει να αποκαλύψει ένας πολιτικός ή δεν μπορεί να κρύψει.

Στην πολιτική, όμως, υπερβάλλουσα σημασία έχουν οι θεσμοί (κόμματα, κυβέρνηση, κοινοβούλιο, διοίκηση κ.λπ.), γιατί οι διεργασίες, οι δυνατότητες και οι περιορισμοί των θεσμών κρίνουν τον μετασχηματισμό των αιτημάτων σε αποτελέσματα πολιτικής. Οι ηγετικές δεξιότητες ενός προσώπου έχουν τη δική τους σημασία για την κινητοποίηση των υποστηρικτών και μια εκλογική νίκη, αλλά η τέχνη του κυβερνάν θέτει μεγαλύτερες απαιτήσεις για τον δημεγέρτη πολιτικό. Ποιο μεμονωμένο άτομο μπορεί να δράσει χωρίς το οργανωσιακό και αξιακό κέλυφος ενός κόμματος;

Ενας νέος ηγέτης μπορεί να είναι το «σκεύος εκλογής» για τη διεκδίκηση ενός κυρίαρχου αιτήματος. Αυτό προκαλεί μετακινήσεις υποστηρικτών προς νέα πρόσωπα, μακριά από τους «κατεργάρηδες» και προς αναζήτηση πολιτικών «πρωτόπλαστων».

Στην Εκκλησία η διαδοχή των Αποστόλων καθοδηγήθηκε από την άποψη ότι πρέπει να είναι «δεδοκιμασμένοι» και «ελλόγιμοι» σύμφωνα με τα πνευματικά κριτήρια, όπως κυρίως θα κριθεί από τη δοκιμασία τους στην υπηρεσία των εκκλησιαστικών («πάντα συνπνεῖ καὶ ὑποταγῇ μιᾷ χρῆται εἰς τὸ σώζεσθαι ὅλον τὸ σῶμα») (Α’ Κλήμεντος, 37). Ας μην αποδίδουμε, λοιπόν, υπερβάλλουσα αξία μόνο στην επιλογή προσώπων, αλλά και στην πραγματική δοκιμασία τους.

Ο Ομπάμα, η Μέρκελ, ο Μακρόν, ο Τριντό, η Μαρίν, ο Σούνακ είναι όψεις του ίδιου φαινομένου, δηλαδή της κλήσης προσώπων εκτός κομματικών ιεραρχιών και επετηρίδων, τα οποία προσέλκυσαν το ενδιαφέρον και την εμπιστοσύνη των πολιτών, αλλά κυρίως δοκιμάστηκαν σε ηγετικούς ρόλους. Καθένας από τους προαναφερθέντες άφησε το δικό του αποτύπωμα, αλλά σε τελική ανάλυση ήταν οι θεσμικές ιδιότητες των πολιτικών συστημάτων και η κλίμακα των προβλημάτων οι βασικές συντελεστές που προσδιόρισαν την αποστολή τους και την αναπόφευκτη αντικατάστασή τους.

Στην Ελλάδα το πραγματικό πρόβλημα είναι ότι πολιτικά πρόσωπα τα οποία δοκιμάζονται στις σχέσεις δημοκρατικής αντιπροσώπευσης και σε θέσεις υπουργικής ευθύνης βλέπουν τους «μη ελλόγιμους» να παρακάμπτουν κάθε απαίτηση πολιτικής σταδιοδρομίας και να προσγειώνονται απευθείας στην κορυφή. Αυτό μπορεί να καλλιεργήσει τάσεις κυνισμού και να λειτουργήσει αποτρεπτικά για όσους έχουν ειλικρινή διάθεση προσφοράς. Εκλογικό σώμα και μέσα ενημέρωσης πρέπει να αποδώσουμε έμφαση στο θεσμικό και αξιακό σύστημα το οποίο θα καθοδηγήσει τις νέες ηγεσίες να αναλάβουν τις πρωτοβουλίες τους, χωρίς να υποσκάψουν τα θεμέλια του πολιτικού συστήματος και τη βιωσιμότητα της χώρας. Την περίοδο του λαϊκιστικού παροξυσμού της περασμένης δεκαετίας αυτό το πετύχαμε πάντως.

Ο Μάνος Παπάζογλου είναι αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικών Συστημάτων, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου