Επιστροφή στην εποχή των άκρων

Ας μην έχουμε καμία αμφιβολία: η ισραηλινή «11η Σεπτεμβρίου» θα έχει αντίστοιχες, αν όχι χειρότερες, συνέπειες με την αμερικανική. Θα καταβληθεί προσπάθεια από τις χώρες που αποπειρώνται να μεσολαβήσουν να περιοριστεί στη Μέση Ανατολή η σύγκρουση, αλλά ας μας προβληματίσει πόσο αδύναμη αποδεικνύεται η μεσολαβητική προσπάθεια των ΗΠΑ. Το χτύπημα τίναξε στον αέρα την πολύχρονη διπλωματική δουλειά που οδήγησε στις Συμφωνίες του Αβραάμ. Καμία σουνιτική αραβική χώρα δεν μπορεί να υποστηρίξει το Ισραήλ, οπότε παραδόξως(;) το Ιράν βγαίνει κερδισμένο. Μια μεγάλη επικράτεια, που περιλαμβάνει τη Συρία, τον Λίβανο, τη Γάζα, το Ιράκ, βρίσκεται υπό τον έλεγχό του. Και το χειρότερο: ο εφιάλτης της Δύσης που αποκαλείται «αραβικό πεζοδρόμιο» βρίσκεται και πάλι, 12 χρόνια μετά την Αραβική Ανοιξη, στα πρόθυρα της έκρηξης.

Αποδεικνύεται έτσι ότι το χάσμα ανάμεσα στον μουσουλμανικό κόσμο και τη Δύση που αναδείχθηκε την 11η Σεπτεμβρίου 2001, το οποίο βάθυνε με τους πολέμους στο Αφγανιστάν, το Ιράκ και τη Συρία, γίνεται ολοένα και βαθύτερο χωρίς προοπτική γεφύρωσης. Το χάσμα αυτό δεν έχει γεωγραφικά όρια. Οι μουσουλμανικοί πληθυσμοί που είτε οικειοθελώς είτε ξεριζωμένοι αναζητούν καταφύγιο σε ευρωπαϊκές χώρες δεν μεταβάλλονται σε διακόνους του δυτικού τρόπου ζωής. Στην πλειονότητά τους μεταφέρουν την οργή, τον φανατισμό και τα ήθη τους στις χώρες που τους προσφέρουν άσυλο. Και σε αυτούς προστίθενται γηγενείς πληθυσμοί δεύτερης και τρίτης γενιάς που αποκλεισμένοι από την κοινωνική ανέλιξη ριζοσπαστικοποιούνται. Κλασικά τα παραδείγματα της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Ολλανδίας αλλά και της Σουηδίας.

Αυτή είναι λοιπόν η μεγαλύτερη πρόκληση για την Ευρώπη. Δεν είμαστε πλέον στη φάση των μεγάλων λόγων περί ευρωπαϊκού τρόπου ζωής και άλλων φληναφημάτων. Απαιτείται η παραδοχή ότι το μοντέλο ενσωμάτωσης απέτυχε και θα πρέπει να αναζητηθεί εναλλακτικό. Απαιτείται επίσης η παραδοχή ότι η υποβάθμιση του θρησκευτικού στοιχείου ήταν μια ακόμη λανθασμένη προσέγγιση. Πληθυσμοί με βαθύ θρησκευτικό συναίσθημα δεν ασπάζονται ως διά μαγείας το «λαϊκό μοντέλο» της ανεξίθρησκης Δύσης και η πολιτική τους ταυτότητα επηρεάζεται από τη θρησκευτική.

Στον αντίποδα, οι φανατικοί της άλλης πλευράς, φονταμενταλιστές χριστιανοί, ρατσιστές, φασίστες, ακολουθούν επίσης τον δρόμο της ριζοσπαστικοποίησης. Η κοινωνική και πολιτική συναίνεση του μεταπολέμου με την ομαλή εναλλαγή στην εξουσία των μεγάλων πολιτικών οικογενειών – Δεξιάς και σοσιαλιστών – έχει διαρραγεί σε πολλές χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης, όπως αποδεικνύουν τα αποτελέσματα πολλών εκλογικών αναμετρήσεων. Υπάρχει καμία αμφιβολία ότι αυτό το φαινόμενο θα οξυνθεί αν η τρομοκρατία ή άλλες μορφές εξτρεμισμού με ισλαμική ταυτότητα ενταθούν;

Οσο και αν βαυκαλιζόμαστε ότι η κυβέρνηση Μελόνι είναι μια light εκδοχή Ακροδεξιάς ή ότι η Λεπέν έχει μεταβληθεί σε mainstream πολιτική δύναμη, η πραγματικότητα είναι ότι πρόκειται για κόμματα με φασίζουσες καταβολές, όπως και πολλά άλλα που συμμετέχουν σε κυβερνητικούς συνασπισμούς στην ΕΕ.

Αν η κρίση στη Μέση Ανατολή προσλάβει περιφερειακές διαστάσεις, θα μεταφερθεί με άλλα μέσα και στην Ευρώπη. Θα επηρεάσει ακόμη τις αμερικανικές εκλογές το 2024 ολοκληρώνοντας, αν επικρατήσει ο Τραμπ, τη διαδικασία ριζοσπαστικοποίησης προς τα δεξιά της αμερικανικής κοινωνίας. Θα χρειαστεί πολύ μεγάλη προσπάθεια τότε να διασωθεί το ευρωπαϊκό μοντέλο και να μην επιστρέψουν στην ήπειρό μας τα φαντάσματα του παρελθόντος.

Η Ινώ Αφεντούλη είναι εκτελεστική διευθύντρια του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων.