Το φάντασμα της Κούβας {LF}και οι κύκνοι

Αν η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία σήμανε το τέλος των ψευδαισθήσεων της ΕΕ, ενός εγχειρήματος ειρήνης και συμφιλίωσης που δεν είχε τα διανοητικά (και όχι μόνο) εργαλεία να αντιμετωπίσει το σοκ της άγριας επιθετικότητας, οι τρομοκρατικές επιθέσεις της Χαμάς στο Ισραήλ, δίνουν νέα διάσταση στη θεωρία του «μαύρου κύκνου».

Ο κόσμος δεν είναι πια ο ίδιος. Είναι ένα πεδίο ασύμμετρων απειλών, στον οποίο τα πιο αδιανόητα σενάρια γίνονται πραγματικότητα. Και στον οποίο είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς πού και πώς τοποθετούνται μεγάλες και μεσαίες δυνάμεις, όταν μάλιστα το γεγονός ότι μια τρομοκρατική οργάνωση βρίσκει τα μέσα και τον τρόπο να επιτεθεί σε ένα κυρίαρχο κράτος, προκαλεί γενική αποδιοργάνωση.

Σε συστημικό επίπεδο δεν μπορεί ένας να κάνει τη διαφορά. Αναδεικνύεται, όμως, για άλλη μια φορά η σημασία που έχουν οι προκαταλήψεις και οι προκατασκευασμένες απόψεις στη χάραξη πολιτικής και στη λήψη αποφάσεων.

Η αδυναμία πρόβλεψης μιας επίθεσης που έχει χαρακτηριστικά τέλειας καταιγίδας δεν είναι νέα και δεν οφείλεται πάντα σε έλλειψη πληροφοριών. Σύμφωνα με τη θεωρία λήψης αποφάσεων, οι ειδικοί ή οι ηγέτες ακόμη κι όταν καλούνται να λάβουν αποφάσεις έχοντας στη διάθεσή τους τις απαιτούμενες πληροφορίες, τείνουν να δίνουν βάρος σε αυτές που ταιριάζουν με το δικό τους πλαίσιο αντιλήψεων ή τις πεποιθήσεις τους.

Με απλά λόγια, οι άνθρωποι δεν είναι μαύρα κουτιά. Και οι αποφάσεις τους δεν λαμβάνονται πάντα με ορθολογικά κριτήρια. Και κάπως έτσι, ένας γεγονός που μπορεί να μην ήταν «λευκός κύκνος», αλλά δεν ήταν ούτε μαύρος, αποτελεί στρατηγική έκπληξη.

Η ιστορία είναι δυστυχώς γεμάτη από τέτοια παραδείγματα.

Η κρίση των πυραύλων στην Κούβα είναι ίσως η πιο σημαντική ιστορική πηγή για τους μηχανισμούς διαχείρισης κρίσεων, την εκτίμηση της πληροφορίας και τη θεωρία λήψης αποφάσεων. Στην κρίση του 1962, παρότι οι αμερικανικές υπηρεσίες είχαν επί σειρά μηνών πληροφορίες που υποδείκνυαν ότι οι Σοβιετικοί μετέφεραν οπλισμό στην Κούβα, είχαν εκτιμήσει ότι οι Σοβιετικοί δεν θα τολμούσαν να μεταφέρουν πυραύλους με πυρηνικές κεφαλές, γιατί ποτέ μέχρι τότε δεν είχαν τολμήσει κάτι τόσο ριψοκίνδυνο. Μόνο όταν τα αμερικανικά κατασκοπευτικά αεροπλάνα εντόπισαν αδιάψευστα στοιχεία γι΄αυτό που θεωρούσαν αδιανόητο, κατάλαβαν ότι είχαν κάνει λάθος.

Ούτε μέχρι την 11η Σεπτεμβρίου φανταζόταν κανείς ότι μπορούσαν να λάβουν χώρα τέτοιας έκτασης τρομοκρατικές επιθέσεις σε αμερικανικό έδαφος.

Και είναι πολύ πρόσφατο το παράδειγμα των αμερικανικών υπηρεσιών που προειδοποιούσαν για συγκέντρωση ρωσικών δυνάμεων και για επικείμενη επίθεση της Ρωσίας στην Ουκρανία. Κανένας δεν ήθελε να το πιστέψει. Μέχρι που συνέβη αυτό που όλος ο πολιτισμένος κόσμος θεωρούσε αδιανόητο.

Δεν είναι πάντα οι πληροφορίες που λείπουν, αλλά η ορθολογική και ρεαλιστική αξιολόγηση και εκτίμησή τους. Οσο τεχνολογικά προηγμένο κι αν είναι ένα σύστημα, είναι ο ανθρώπινος παράγοντας – είτε ανώτατα στελέχη μιας κρατικής γραφειοκρατίας, είτε ανώτατο πολιτικό επίπεδο – που λαμβάνει την απόφαση.

Σύμφωνα με τη θεωρία λήψης αποφάσεων, οι άνθρωποι βλέπουν αυτό που θέλουν να δουν, ή μάλλον αυτό που περιμένουν να δουν. Σε έναν κόσμο ασύμμετρων απειλών και πληροφορίας, είναι πιο σημαντική από ποτέ η όσο το δυνατόν ρεαλιστική και χωρίς παρωπίδες αξιολόγηση πληροφοριών και συνθηκών για τη λήψη αποφάσεων. Και αυτό είναι ένα πικρό δίδαγμα για τον υπόλοιπο κόσμο.

Η Αριστοτελία Πελώνη είναι ειδική σύμβουλος Διεθνούς Πολιτικής και Δημόσιας Διπλωματίας του Πρωθυπουργού