Σπάζοντας τον φαύλο κύκλο

Είναι μια ιστορία που διαρκεί πάνω από εκατό χρόνια, αν τοποθετήσουμε την αρχή της, κάπως αυθαίρετα, στο 1917. Εχουν χυθεί γι’ αυτήν ποταμοί αίματος κι έχουν ξοδευτεί τόνοι μελάνι. Είναι μια διαμάχη που έχει απασχολήσει τον κόσμο περισσότερο από κάθε άλλη, για την οποία χιλιάδες άνθρωποι είναι ακόμη έτοιμοι να δώσουν τη ζωή τους (και ακόμη πιο πρόθυμοι, όπως αποδείχθηκε, να αφαιρέσουν ζωές άλλων) και για την οποία έχουν γραφτεί βιβλιοθήκες ολόκληρες. Είναι μια ιστορία που έχουμε ακούσει τόσες φορές ώστε νομίζουμε πως την ξέρουμε. Κι όμως πάντα μας ξαφνιάζει. Ολο νομίζουμε πως τελείωσε κι όλο ξεκινά πάλι από την αρχή, ένας εφιάλτης δίχως τέλος.

Την έχω ακούσει την ιστορία αυτή σε κάθε πιθανή εκδοχή της, συνήθως με πάθος, σπανιότερα με απαισιόδοξη ψυχραιμία, με οργή ή απελπισία, με φανατισμένο μίσος ή θλιμμένη συμπόνια. Την έχω ακούσει από βασανισμένους Παλαιστίνιους στους καταυλισμούς του Λιβάνου, ανθρώπους που επέζησαν της μεγάλης σφαγής στη Σάμπρα και τη Σατίλα, που έφυγαν παιδιά το 1948 από τα χωριά τους και πέρασαν όλη τη ζωή τους από τον ένα προσφυγικό καταυλισμό στον άλλον, διωγμένοι από τον τόπο τους, ανεπιθύμητοι από τους άραβες αδελφούς, αποσυνάγωγοι. Την έχω ακούσει σ’ ένα κιμπούτς του ισραηλινού Νότου – εκεί όπου χτύπησε η βαρβαρότητα της Χαμάς τώρα, σε εδάφη που ανήκουν στο πριν από το 1967 Ισραήλ – από παιδιά ανθρώπων που επέζησαν του Ολοκαυτώματος και ήρθαν στην υπό βρετανική κατοχή Παλαιστίνη με τα πλοία των καταραμένων. Την έχω ακούσει από τη γενναία Γιαέλ Νταγιάν, την κόρη του ένδοξου στρατηγού, η οποία δεχόταν καθημερινά απειλές για τη ζωή της από ακραίους συμπατριώτες της, που δεν της συγχωρούσαν ότι έδινε το κύρος του ονόματός της στα ειρηνιστικά κινήματα. Την έχω ακούσει από τον παλαιστίνιο διανοούμενο Εντουαρντ Σαΐντ, στο λόμπι ενός ξενοδοχείου στη Βηρυτό, όταν έκανε παθιασμένη καμπάνια εναντίον των ειρηνευτικών συμφωνιών του Οσλο. Την έχω ακούσει από εκπαιδευτικούς και ιστορικούς που προσπάθησαν κάποτε να γράψουν μια κοινά αποδεκτή ιστορία που να γεφυρώνει την παλαιστινιακή και την ισραηλινή εκδοχή της και να αποτυπώνεται στα εκπαιδευτικά βιβλία, μα τα παράτησαν γρήγορα γιατί διαπίστωσαν πως το μίσος και η καχυποψία έχουν τόσο δηλητηριάσει τις δύο πλευρές, ώστε καμιά κοινή αφήγηση δεν μπορούσε να προκύψει.

Την έχω ακούσει και από τον Αμος Οζ, τον αγαπημένο συγγραφέα, ένα βράδυ, στο σπίτι του στο Τελ Αβίβ, το 2004, όταν ακόμη είχε την ελπίδα ότι ένας δύσκολος συμβιβασμός ήταν εφικτός. Τη δική του αφήγηση κράτησα μέσα μου ως πιο πειστική. Ολοι σας, μου είχε πει, ψάχνετε να βρείτε ποιος έχει δίκιο και ποιος άδικο, ποιος είναι ο καλός και ποιος ο κακός σε αυτήν την ιστορία. Αλλά στην περίπτωσή μας δεν υπάρχει δίκιο εναντίον άδικου, υπάρχει δίκιο εναντίον δίκιου. Είναι η σύγκρουση δύο λαών για τη μοιρασιά ενός πολύ μικρού τόπου που είναι η μοναδική πατρίδα στην οποία και οι δύο μπορούν να ελπίζουν, μα αποδεικνύεται ξανά και ξανά αδύνατο να συμβιβαστούν ώστε να τη μοιράσουν μεταξύ τους. Αυτή η διαμάχη δεν είναι γουέστερν, έλεγε. Είναι αρχαία ελληνική τραγωδία.

Στην εξέλιξη αυτής της τραγωδίας ίσως η βαρβαρότητα του περασμένου Σαββάτου να άλλαξε τα δεδομένα. Η φρίκη της σφαγής των αμάχων από τη Χαμάς στιγμάτισε και απονομιμοποίησε ηθικά το δίκαιο αίτημα της δημιουργίας ανεξάρτητου και βιώσιμου παλαιστινιακού κράτους. Και όπως οι πιο φωτισμένοι εκπρόσωποι της παλαιστινιακής διασποράς αναγνωρίζουν, αυτή η νομιμοποίηση δεν μπορεί να επιστρέψει παρά μόνον αν η Χαμάς πάψει να έχει τη δύναμη να ισχυρίζεται ότι εκπροσωπεί τους Παλαιστίνιους. Οπως οι φωτισμένοι της άλλης πλευράς, ζητούν από την κυβέρνηση Νετανιάχου να μην υπονομεύσει, με μια υπερβολική βίαια αντίδραση, την ηθική νομιμοποίηση και της δικής τους δίκαιης υπόθεσης, της ύπαρξης ενός ασφαλούς κράτους του Ισραήλ στην Παλαιστίνη.

Κανείς δεν είναι αισιόδοξος. Ισως η τελευταία ελπίδα για ειρήνη να χάθηκε το 1995, με τη δολοφονία του Γιτζάκ Ράμπιν (από εξτρεμιστή Ισραηλινό, όχι άραβα τρομοκράτη) μετά τις συμφωνίες του Οσλο. Ισως λίγο αργότερα, με την αποτυχία των συνομιλιών στο Καμπ Ντέιβιντ το 2000. Το βέβαιο είναι πως από τότε οι δύο πλευρές έχουν πιαστεί αιχμάλωτες σ’ έναν φαύλο κύκλο, όπου οι πιο ακραίοι της μιας πλευράς πριμοδοτούν τους ακραίους της άλλης. Από την πλευρά των Παλαιστινίων αξιοποιήθηκε κάθε ευκαιρία ώστε να αχρηστευθεί, διά της τρομοκρατίας, κάθε μετριοπαθής φωνή στο Τελ Αβίβ και να τιναχτεί στον αέρα κάθε βήμα προσέγγισης. Και το Ισραήλ έκανε ό,τι μπορούσε, ιδίως τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, για να συκοφαντήσει και να καταστήσει διακοσμητική την παλαιστινιακή ηγεσία στη Δυτική Οχθη. Κι έτσι στη μία πλευρά του φράχτη κυριάρχησαν ο Νετανιάχου και οι ακραίοι σύμμαχοί του και στην άλλη περιθωριοποιήθηκαν οι επίγονοι του Αραφάτ και παραδόθηκε όχι μόνον η Γάζα, μα ολόκληρη η υπόθεση της Παλαιστίνης στα χέρια της Χαμάς. Ωστε να είναι αδύνατη πια όχι μόνον κάποια προσπάθεια προσέγγισης, μα ακόμη και ο απλός, στοιχειώδης διάλογος.

Και τώρα; Η τελευταία, αμερικανικής έμπνευσης, προσπάθεια να ειρηνεύσει η Μέση Ανατολή με την προσέγγιση του Ισραήλ με τις αραβικές χώρες, ερήμην των Παλαιστινίων, αποδείχθηκε σχέδιο πολύ ωραίο ώστε να είναι αληθινό. Και ένας συμβιβασμός ανάμεσα στους αρχικούς πρωταγωνιστές της τραγωδίας, δύσκολος ήδη, θα γίνει ίσως εντελώς αδύνατος μετά την καταιγίδα της βίας αυτών των ημερών. Αλλη λύση, όμως, δεν δίδεται. Ο συμβιβασμός, είχε πει κάποτε ο Αμος Οζ , είναι μια «κακή λέξη», ένας ηθικά στιγματισμένος όρος – ιδίως στη Μέση Ανατολή. «Αλλά για μένα, συμβιβασμός σημαίνει ζωή. Το αντίθετο του συμβιβασμού δεν είναι ο ιδεαλισμός, η συνέπεια ή η αφοσίωση. Το αντίθετο του συμβιβασμού είναι ο φανατισμός και ο θάνατος. Χρειαζόμαστε συμβιβασμό». Το μάθημα έχει αξία και πέραν των συνόρων της Παλαιστίνης.