Το Νομπέλ του Σεφέρη, 60 χρόνια μετά

Μεσημέρι της 24ης Οκτωβρίου 1963. Ο σουηδός πρεσβευτής στην Ελλάδα έχει ήδη τηλεφωνήσει στο σπίτι του Γιώργου Σεφέρη, στην οδό Αγρας, για να ανακοινώσει στον έλληνα ποιητή ότι έχει κερδίσει το Νομπέλ Λογοτεχνίας. Δημοσιογράφοι καταγράφουν το κλίμα στο σαλόνι, ενώ, όπως θυμάται η σύζυγός του ποιητή Μαρώ σε τηλεοπτική συνέντευξή της στον Φρέντυ Γερμανό, ο εφημεριδοπώλης της γειτονιάς ασθμαίνοντας ανέβηκε τη σκάλα και φώναζε: «Το πήραμε το Νομπέλ, το πήραμε!». Το βράδυ εμφανίζονται στην είσοδο του σπιτιού μέλη της σουηδικής κοινότητας και τραγουδούν χορωδιακά τραγούδια.

Ακριβώς εξήντα χρόνια μετά την ιστορική εκείνη ημέρα της ανακοίνωσης της Σουηδικής Ακαδημίας, το μετάλλιο και το δίπλωμα που απονεμήθηκαν στον Γιώργο Σεφέρη μετακομίζουν από την αίθουσα που εκτίθενται μόνιμα στην Πινακοθήκη Γκίκα του Μουσείου Μπενάκη (στις συλλογές του οποίου ανήκει) στην οδό Κριεζώτου. Και για τέσσερις μήνες θα εγκατασταθούν στη γειτονική αίθουσα περιοδικών εκθέσεων της Πινακοθήκης, για να αποτελέσουν τον πυρήνα της επετειακής παρουσίασης που είναι αφιερωμένη στην επέτειο της ανακοίνωσης αλλά και της απονομής που ακολούθησε στις 10 Δεκεμβρίου 1963.

Η επιστολή με την οποία η Σουηδική Ακαδημία ανακοίνωνε στον Σεφέρη την υποψηφιότητά του. Το τηλεγράφημα με το οποίο απάντησε ο ποιητής. Φωτογραφίες από το σπίτι της οδού Αγρας με δημοσιογράφους και φίλους μετά την ανακοίνωση του αποτελέσματος. Οι συγχαρητήριες επιστολές που δέχτηκε – μεταξύ των οποίων με υπογραφές του Γεωργίου Παπανδρέου, του Χένρι Μίλερ, του Νάνου Βαλαωρίτη, του Ανδρέα Εμπειρίκου, του Χρήστου και της Σέμνης Καρούζου, του Νίκου Γαβριήλ Πετζίκη, της Σοφίας Βέμπο, του Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα. Οι κάρτες εισόδου για την τελετή απονομής και το επίσημο δείπνο, όπως και το πρόγραμμα που δόθηκε στο ζεύγος Σεφέρη στη Στοκχόλμη σχετικά με τις ξεναγήσεις τους. Το πρωτότυπο της ομιλίας που εκφώνησε ο Σεφέρης στην τελετή απονομής σε δακτυλογράφο με χειρόγραφες διορθώσεις και σημειώσεις, όπως και η αλληλογραφία της Μαρώς με το Μουσείο Μπενάκη σχετικά με τη δωρεά του βραβείου Νομπέλ το 1971 είναι μερικά μόνο από τα αντικείμενα που συνθέτουν την ιδιαίτερη αυτή έκθεση, την επιμέλεια της οποίας έχει κάνει ο ο ιστορικός τέχνης και επιμελητής του Μουσείου Μπενάκη Κωνσταντίνος Παπαχρίστου.

ΤΡΕΙΣ ΑΞΟΝΕΣ. «Η ημέρα της ανακοίνωσης, η βραδιά της απονομής και ο απόηχός της είναι οι τρεις άξονες βάσει των οποίων έχει οργανωθεί η έκθεση. Το υλικό προέρχεται από το αρχείο του Σεφέρη το οποίο βρίσκεται κατατεθειμένο στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη (σ.σ. μεταξύ αυτών και το φωτογραφικό αρχείο Μεγαλοοικονόμου) καθώς και από ιδιωτικές συλλογές. Σημαντικό μέρος του, δε, εκτίθεται για πρώτη φορά με αυτή τη λογική και σε αυτή την έκταση» λέει στα «Πρόσωπα» ο Παπαχρίστου.

Το 1963, στην τέταρτη κατά σειρά υποψηφιότητά του για το συγκεκριμένο βραβείο (είχαν προηγηθεί υποψηφιότητές του τα έτη 1955, 1961 και 1962,) ο Γιώργος Σεφέρης βρέθηκε στον ίδιο κατάλογο με τους Σάμιουελ Μπέκετ, Γιούκιο Μισίμα, Ακσελ Σαντεμόσε, Πάμπλο Νερούδα και Ουίνσταν Χιου Οντεν. Οι δύο τελευταίοι μαζί με τον Σεφέρη επικράτησαν στη δεύτερη φάση, για να νικήσει τελικά ο έλληνας ποιητής. Συνολικά, δε, οι ελληνικές υποψηφιότητες από το 1901 μέχρι το 1971 ανέρχονται σε 87, με την πλειονότητά τους να αφορούν τον τομέα της λογοτεχνίας. Πρώτος υποψήφιος από την Ελλάδα ήταν ο καθηγητής φιλόλογος Δημήτριος Βερναρδάκης, ενώ στους καταλόγους των υποψηφίων εντάχθηκαν μεταξύ άλλων οι Γεώργιος Σουρής, Κωστής Παλαμάς, Γιώργος Θεοτοκάς, Αγγελος Σικελιανός, Νίκος Καζαντζάκης, Γεώργιος Δροσίνης, Γρηγόρης Ξενόπουλος και Παντελής Πρεβελάκης.

«Πρόκειται, θα λέγαμε, για μια έκθεση-υπενθύμιση της απονομής του Νομπέλ στον Σεφέρη που αποτελεί ουσιαστικά και την πρώτη επιβράβευση των ελληνικών γραμμάτων στον ευρωπαϊκό χώρο. Σημειώνεται μια στροφή στην ανανέωση του ενδιαφέροντος για τα ελληνικά γράμματα, η οποία θα οδηγήσει όχι μόνο στο δεύτερο Νομπέλ, του Ελύτη, αλλά θα έχει και ως αποτέλεσμα ο λόγος του ίδιου του Σεφέρη να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη επιρροή, γεγονός που καθίσταται προφανές από την έκταση που πήρε πανευρωπαϊκά η δήλωσή του κατά της χούντας στο BBC. Το Νομπέλ έχει μια βαρύτητα και όσον αφορά τη λογοτεχνία αλλά και την Ιστορία, στοιχεία που θέλουμε να αναδείξουμε μέσω της έκθεσης» εξηγεί ο επιμελητής της.

Μια ενδιαφέρουσα παράμετρο που προσθέτει ο Κωνσταντίνος Παπαχρίστου σχετίζεται με την απόκλιση που παρατηρείται στην υποδοχή της είδησης σχετικά με την τελετή βράβευσης – η οποία πραγματοποιείται στη Στοκχόλμη στις 10 Δεκεμβρίου – από τον ελληνικό Τύπο, συγκριτικά με την ανακοίνωση κατάκτησης του βραβείου. Η είδηση για τη βράβευση δημοσιεύεται στα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων και εκτενή αφιερώματα υπάρχουν στις πολιτιστικές τους σελίδες. Γρήγορα όμως το ενδιαφέρον ατονεί. Την επομένη της απονομής (11 Δεκεμβρίου) η σχετική είδηση στις περισσότερες εφημερίδες είτε βρίσκεται στις εσωτερικές σελίδες είτε μονόστηλο στο πρωτοσέλιδο, συμπιεσμένο υπό το βάρος των πολιτικών εξελίξεων. Ας μην ξεχνάμε πως το κλίμα στην Αθήνα την εποχή εκείνη ήταν πολιτικά ρευστό και κοινωνικά τεταμένο, καθώς την ίδια χρονιά είχαν προηγηθεί τον Μάιο η δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη, τον Ιούνιο η παραίτηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή και τον Νοέμβριο οι εκλογές, γεγονότα που απορροφούσαν το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης.