Μια ακτινογραφία {LF}της ελληνικής Ακροδεξιάς

Αυτό που περιγράφουμε ως «Ακροδεξιά» στην Ελλάδα είναι περισσότερο ένα συνονθύλευμα ιδεών και κοινωνικών αντανακλαστικών που αντλούν από το παρελθόν και το παρόν, από την ελληνική εμπειρία όσο και από τη διεθνή, παρά ένας συγκροτημένος πολιτικός χώρος με επεξεργασμένο ιδεολογικό προφίλ. Αλλωστε ο μεγάλος κατακερματισμός του σε τουλάχιστον τρία μικρά κόμματα στο Κοινοβούλιο, δείχνει ότι πρόκειται κατά βάση για κόμματα ευκαιρίας, η μακροημέρευση των οποίων δεν είναι δεδομένη.

Δεν ήταν έτσι εξαρχής, και το μυστικό της κατανόησης βρίσκεται στην προηγούμενη δεκαετία. Η άνοδος της ελληνικής Ακροδεξιάς υπήρξε συνέπεια της «εποχής των τεράτων», που γέννησε η εποχή της χρεοκοπίας. Η κοινωνική παράταξη της αγανάκτησης των πλατειών και του αντιμνημονιακού αγώνα το 2010-15 ήταν που οδήγησε στην έξαρση του πολιτικού εθνολαϊκισμού, που ανήγαγε το «αντιστασιακό έθνος» στη θέση του «θύματος» των ξένων «δανειστών», οι οποίοι λειτουργούσαν υποτίθεται ως «αποικιοκράτες» σε μια «αποικία χρέους» όπως θεωρούνταν η Ελλάδα τότε. Από τον κοινό και ενιαίο αυτόν κοινωνικό χώρο του τυφλού θυμού που αρχικά είχε και έντονα αντισυστημικά και αντικοινοβουλευτικά στοιχεία (κατά των «300 κλεφτών» και του «μπουρδέλου» της Βουλής) ήταν που προέκυψαν διάφοροι πολιτικοί παραπόταμοι. Και αυτός ο αντισυστημισμός εκφράστηκε επίσης τόσο με πιο ήπια ριζοσπαστικό τρόπο όσο και με πιο εξτρεμιστικό. Η μεγάλη αυτή πολιτική χοάνη άλλωστε ήταν αρκετά ευρύχωρη για να μπορεί να περιλαμβάνει τα πάντα αλλά και για να επιτρέπει συμμαχίες αδιανόητες σε άλλες εποχές. Ετσι κι αλλιώς, η πρώτη σοβαρή επίπτωση του εθνολαϊκισμού ήταν ότι είχε σαρώσει σε σημαντικό βαθμό την παλιά πολιτική γεωγραφία που βασιζόταν στη σαφή διάκριση Αριστεράς – Δεξιάς. Ο αριστερός αντισυστημικός εθνολαϊκισμός του ΣΥΡΙΖΑ μπορούσε να συμμαχήσει με τον δεξιό αντισυστημικό εθνολαϊκισμό των ΑΝΕΛ του Πάνου Καμμένου, με το πρόσθετο κίνητρο που πρόσφερε η καρέκλα της εξουσίας. Η δική του επικινδυνότητα είχε να κάνει με τη διαχείριση τόσο της οικονομίας όσο και των θεσμών, αμφισβητώντας τη θέση της χώρας στην ΕΕ, το ευρώ και την «αστική» δημοκρατία.

Ο ακροδεξιός εξτρεμισμός, από την άλλη, όπως εκφράστηκε στο πρόσωπο της Χρυσής Αυγής, θα αποκτούσε πιο τερατώδη χαρακτηριστικά. Εδώ ο βασικός εχθρός του «έθνους», εκτός από την «τρόικα» και το «διεφθαρμένο παλιό πολιτικό σύστημα», ήταν οι «λαθρομετανάστες» και γενικώς οι «ξένοι», εννοώντας ειδικά τους αλλόθρησκους (τους μουσουλμάνους) και τους φυλετικά διαφορετικούς. Ετσι, στη συγκυρία μιας εποχής που επέτρεπε τον  ριζοσπαστικό ακτιβισμό, την τοξικότητα και την εχθροπάθεια, η ρατσιστική ΧΑ που λειτουργούσε ως κόμμα-μιλίτσια μπορούσε να οργανώνει – αρχικά ανενόχλητη – βίαιες επιθέσεις κατά μεταναστών, φθάνοντας μέχρι και τη δολοφονία. Ομως, η δικαστική της δίωξη και η φυλάκιση της ηγεσίας της αποδείχθηκαν αρκετά για να οδηγήσουν στον πολιτικό της κατακρημνισμό.

Αν και εξαφανίστηκαν από το κομματικό σύστημα, τόσο οι ΑΝΕΛ όσο και η ΧΑ άφησαν μια σημαντική κληρονομιά στην πολιτική κουλτούρα καθώς και διάφορα ορφανά που ερίζουν έκτοτε για την πολιτική τους περιουσία. Μπορεί σήμερα να έχουμε αφήσει πίσω μας το κλίμα αγανάκτησης, έμειναν όμως οι ακροδεξιές «ευαισθησίες» να αναζητούν νέους χώρους έκφρασης. Ο υπερεθνικισμός, η ξενοφοβία, η θρησκοληψία, η ρωσοφιλία (την εποχή του επεκτατικού Πούτιν) και η συνωμοσιολογία φαίνεται να είναι τα βασικά υλικά που διαπνέουν τον χώρο αυτόν, που θα ήταν ακριβέστερο αν περιγραφόταν ως «νατιβιστικός»: δηλαδή, ένας ιδεολογικός χώρος στον οποίο οι γηγενείς ενός κράτους, με τα ιδιαίτερα πολιτισμικά τους χαρακτηριστικά (θρησκεία, γλώσσα, ήθη κ.λπ.), αποκτούν απόλυτη προτεραιότητα έναντι των «ξένων», ιδίως έναντι των οικονομικών μεταναστών με το διαφορετικό πολιτισμικό υπόβαθρο. Και τούτο διότι αυτοί οι γηγενείς αισθάνονται την απειλή της πολιτισμικής τους αλλοίωσης, τόσο «απέξω» όσο και από κάθε μοντερνιστική ιδέα που αμφισβητεί τα ιερά και τα όσια της θρησκείας, της πατρίδας και της οικογένειας. Εκεί δηλαδή που συναντιέται το παρελθόν της μετεμφυλιακής Ελλάδας με τη μεταμνημονιακή.

Ο Δημήτρης Π. Σωτηρόπουλος είναι καθηγητής Σύγχρονης Πολιτικής Ιστορίας, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου και αντιπρόεδρος του Παρατηρητηρίου για τη Διδασκαλία της Ιστορίας στο Συμβούλιο της Ευρώπης