Οι συνέπειες της νεανικής βίας

Η παραβατικότητα των ανηλίκων είναι ένα παγκόσμιο ζήτημα δημόσιας υγείας και περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα αδικημάτων, από τον εκφοβισμό έως τις σοβαρές σωματικές και σεξουαλικές επιθέσεις, ακόμη και τις ανθρωποκτονίες. Αποτελεί μάλιστα την τέταρτη κύρια αιτία θανάτου μεταξύ ατόμων ηλικίας 10-29 ετών, αντιπροσωπεύοντας το 42% των ανθρωποκτονιών παγκοσμίως. Οι συνέπειες της νεανικής βίας, είτε είναι θανατηφόρες είτε όχι, έχουν μακροχρόνιες επιπτώσεις στη σωματική, ψυχική και κοινωνική ευημερία των θυμάτων.

Η κατανόηση των υποκείμενων αιτιών του φαινομένου είναι πολύπλοκη. Η δυναμική της οικογένειας και ιδίως η κατάρρευση των παραδοσιακών συστημάτων υποστήριξης και η αύξηση των μονογονεϊκών νοικοκυριών διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο. Μια πρωτοποριακή μελέτη των Sampson κ.ά. (2018) ρίχνει φως στη συσχέτιση μεταξύ των διαταραγμένων οικογενειακών δομών και της αυξημένης παραβατικής συμπεριφοράς. Περιλαμβάνονται ακόμη η ανεπαρκής γονική παρακολούθηση, οι ασυνεπείς πειθαρχικές πρακτικές, τα χαμηλά επίπεδα δεσμού γονέα – παιδιού και η περιορισμένη γονική συμμετοχή στις δραστηριότητες των παιδιών.

Ωστόσο, οι παράγοντες που συμβάλλουν στην παραβατικότητα των ανηλίκων εκτείνονται πέρα από την οικογενειακή επιρροή. Η ψηφιακή εποχή έχει επιφέρει πρωτοφανή διασύνδεση, αλλά έχει επίσης δημιουργήσει νέες προκλήσεις. Η έρευνα των Ybarra κ.ά. (2016) αποκαλύπτει ότι η απεριόριστη πρόσβαση στον κυβερνοχώρο και η εξάπλωση των πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης συμβάλλουν στον κυβερνοεκφοβισμό και τις κυβερνοεγκληματικές δραστηριότητες μεταξύ των εφήβων.

Στο ίδιο πλαίσιο, οι νέοι είναι ευκολότερο να συναναστρέφονται με παραβατικούς συνομηλίκους ή να εντάσσονται σε συμμορίες, και ειδικά μέσω του Διαδικτύου, αποσκοπώντας σε κάποιο κοινό νόημα ζωής – απουσία άλλων καλλιεργημένων ενδιαφερόντων. Η σύγκλιση παραβατικών ομάδων συνομηλίκων, η οποία συχνά ενισχύεται από κοινές κοινωνικοοικονομικές αναφορές, δημιουργεί έναν αυτοενισχυόμενο κύκλο αντικοινωνικής συμπεριφοράς. Η έρευνα των Currie κ.ά. (2019) αναδεικνύει την αναμφισβήτητη σχέση μεταξύ της οικονομικής ανισότητας και της νεανικής παραβατικότητας. Η περιορισμένη πρόσβαση σε ποιοτική εκπαίδευση, υγειονομική περίθαλψη και οικονομικές ευκαιρίες, ταυτόχρονα με τη συνεπακόλουθη διάχυτη απώλεια της εμπιστοσύνης της κοινωνίας στους θεσμούς, δημιουργούν πρόσφορο έδαφος.

Ευτυχώς, υπάρχουν προληπτικές παρεμβάσεις που μπορούν να βοηθήσουν στην αντιμετώπιση του φαινομένου. Τα κατάλληλα προγράμματα πρόληψης εντοπίζουν τους πληθυσμούς παιδιών και εφήβων που διατρέχουν κίνδυνο, εστιάζοντας στο περιβάλλον τους. Οι παρεμβάσεις θα πρέπει να επιδιώκουν τη μείωση της συγκεντρωμένης φτώχειας, τη βελτίωση του αστικού περιβάλλοντος, την εισαγωγή προγραμμάτων δεξιοτήτων ζωής και κοινωνικής ανάπτυξης στα σχολεία και την παροχή υποστήριξης στους γονείς με τη διδασκαλία θετικών γονεϊκών πρακτικών. Οι ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις μπορούν επίσης να είναι ευεργετικές για τα νεαρά άτομα που διατρέχουν υψηλό κίνδυνο βίας, αλλά ο αποστιγματισμός υπέρ της αξίας αυτών των προσεγγίσεων βρίσκεται ακόμα σε εμβρυϊκό στάδιο στη χώρα μας και χρειάζεται ενίσχυση. Τέλος, είναι απαραίτητος ο περιορισμός της πρόσβασης των ανηλίκων στο αλκοόλ με πραγματικούς ελέγχους, η ουσιαστικότερη καταπολέμηση της χρήσης ναρκωτικών και η εφαρμογή στρατηγικών συνεργατικής αστυνόμευσης με προσανατολισμό στην κοινότητα, καθώς επίσης η καθιέρωση της αποκαταστατικής δικαιοσύνης με προτεραιότητα στην ένταξη έναντι των τιμωρητικών μέτρων.

Ο Δημήτρης Παπαδημητριάδης είναι ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής