Σύγχρονο αγγλικό θέατρο (Δ΄)

Στη σημερινή μου αναδρομή στη θητεία στο ελληνικό θέατρο του σύγχρονου αγγλικού θεάτρου θα αναφερθώ σε δύο έργα ενός ιδιοφυούς βρετανού συγγραφέα, του Εντουαρντ Μποντ, έργα που παίχθηκαν στην Ελλάδα, το πρώτο το 1974 και το δεύτερο το 1990.

Το 1974 γνωρίσαμε αυτόν τον έξοχο θεατρικό ποιητή με το έργο του «Το μονοπάτι που πάει βαθιά μες στον Βορρά» που σκηνοθέτησε για το Θέατρο Τέχνης ο Γιώργος Λαζάνης. Σημείωνα τότε στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ»: «Στα 1966 κυκλοφόρησε στα αγγλικά σε μετάφραση του Νομπουγιούκι Γουάζα το κλασικό ποιητικό έργο του Ματσούο Μπασό “Το μονοπάτι που πάει στον βαθύ Βορρά”. Σε αυτό το έργο του ο ποιητής που ονομάστηκε “Ο Αγιος των Χάι – Κάι” περιγράφει με έναν περίτεχνο τρόπο τις εμπειρίες του από ένα ταξίδι στον γιαπωνέζικο Βορρά. Ποιητής μοναχικός, απομονωμένος από την κοινωνία του καιρού του, σε σύγκρουση μαζί της πολλές φορές, εραστής των λεπτών αποχρώσεων, των παλαιών πραγμάτων και της φθοράς, ο Μπασό, ποτισμένος με τη φιλοσοφία ζεν, ερέθισε τη φαντασία του άγγλου δραματουργού Μποντ και δύο χρόνια μετά την αγγλική μετάφραση, στα 1968, ανεβάζει το ομώνυμο με τη συλλογή του ποιητή έργο του στο Κόβεντρι, παραγγελία μιας διεθνούς συγκεντρώσεως με θέμα “Ανθρωποι και Πόλεις”.

Μποντ και Μπρεχτ

Ο Μποντ είναι δίχως άλλο ένας ενδιαφέρων συγγραφέας. Στο “Μονοπάτι” πασχίζει να βαδίσει στα χνάρια του Μπρεχτ. Εξάλλου, και ο τρόπος που χειρίζεται το ανατολίτικο θέμα του και η δομή του έργου του παραπέμπουν συνέχεια στον “Καυκασιανό κύκλο με την κιμωλία”. Ανάμεσα στις δύο “ιστορίες” υπάρχουν σημαδιακές αναλογίες. Και στις δύο ο ποιητής συνδέει τα επεισόδια. Και στις δύο η δράση εντοπίζεται γύρω από μία πόλη που αλλάζει διαδοχικά εξουσιαστές. Και στις δύο η σπονδυλική στήλη είναι ένα παιδί εγκαταλελειμμένο. Εχεις την εντύπωση πως ο Μποντ βάλθηκε στο έργο του να αποδείξει όλες τις προτάσεις που ο Μπρεχτ πάλεψε να επεξεργαστεί σε πληθώρα έργων. Ο Μπασό είναι μια αρσενική Σεν – Τε του “Καλού ανθρώπου του Σετσουάν”. Η Τζορτζίνα και ο Σόγκο χρησιμοποιούν μεθόδους όμοιες μ’ εκείνες που μεταμορφώνουν τον Γκάλι Γκάι στο “Ανδρας για άνδρα”. Ο καλόγερος Κίρο, ανάμεσα σε δύο συστήματα, όπως ο Γαλιλαίος ή όπως η Ιωάννα των Σφαγείων, αυτοκτονεί, όπως ο αξιωματικός στο “Ανδρας για άνδρα”. Από την άλλη σκηνές ολόκληρες παραπέμπουν στον Μπρεχτ και στην παραστασιολογία των έργων του. Η σκηνή με τους βουδιστές μοναχούς έρχεται κατευθείαν από την ανάλογη συγκέντρωση καθολικών μοναχών στον “Γαλιλαίο” και από το επεισόδιο των ιερέων στο “Ανδρας για άνδρα”. Η φρασεολογία της Τζορτζίνα κατάγεται από το λεξιλόγιο του στρατού της σωτηρίας στην “Ιωάννα των Σφαγείων”. Το επεισόδιο με τη δολοφονία των παιδιών διασταυρώνει θέσεις από τη “Μάνα Κουράγιο” και τον “Κύκλο”, προεκτείνοντάς τες.

Θα μπορούσε να προχωρήσει κανείς άνετα και σε άλλες αντιστοιχίες. Ο Μποντ επεξεργάζεται μια απλή φόρμα φορτισμένη με υψίσυχνο ρεύμα. Ακολουθώντας την μπρεχτική βάση της “Ιωάννας των Σφαγείων”, φτάνει σε ένα κυνικό συμπέρασμα, αμφισβητήσιμο διαλεκτικά. Φαίνεται να πιστεύει πως η βία είναι κατάσταση ανθρώπινη με ποιοτικές διαφορές κι όχι ένα μέσο, όπως ισχυριζόταν ο Μπρεχτ, σε μια φάση της ιστορικής πορείας. Από ‘κεί και πέρα, εμάς τουλάχιστον, δεν μας πείθει και πολύ αυτή η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στην ενστικτώδη και την “επιστημονική” βία. Οπωσδήποτε πάντως, αν δεχθεί κανένας τα τελικά συμπεράσματα του Μποντ, θα πρέπει να αποδυθεί τη διαλεκτική και βεβαίως την μπρεχτική πάγια θέση πως η κοινωνία είναι μεταβλητή και μεταβλητέα».

«Καλοκαίρι»

Το 1990 στο θέατρο Πορεία ο Βασίλης Παπαβασιλείου, με τρεις άξιες πρωταγωνίστριες (Μάρθα Βούρτση, Αλεξάνδρα Σακελλαροπούλου, Αλεξάνδρα Λαδικού), σκηνοθέτησε το έργο του Μποντ «Καλοκαίρι», με κατανόηση σε βάθος για «τη ρητορική των λέξεων και τη ρητορική της πράξης». Εγραφα στην κριτική μου στα «ΝΕΑ»: «Γνωρίσαμε εδώ στην Ελλάδα τον Εντουαρντ Μποντ αρκετά νωρίς. Μόλις πέρυσι (1990) παίχθηκε εδώ το πρώτο ουσιαστικό έργο του, “Ο σωσμένος” (από τον θίασο Μορφές στο θέατρο Εμπρός), ενώ η πρώτη επαφή μαζί του έγινε το 1974 στο Θέατρο Τέχνης με “Το μονοπάτι που πάει βαθιά μες στον Βορρά” και το 1975 με τη “Θάλασσα” από τον θίασο Κύκλος του Κανέλλου Αποστόλου.

Ο Μποντ θεωρήθηκε εξαρχής μαρξιστής συγγραφέας, μαθητής – μακρινός – του Μπρεχτ και επηρεασμένος από το γερμανικό θέατρο γενικά. Η ωμότητα κάποιων έργων του, ο έντονος ρεαλισμός της ιδεολογίας του, ο ανοίκειος τρόπος γραφής τον διαφοροποιούσαν από άλλους άγγλους θεατρικούς ποιητές της ένδοξης δεκαετίας του ’60. Ολοι βέβαια είχαν έναν έντονο κοινωνικό χαρακτήρα στη διερεύνηση των προβλημάτων που ανέβαζαν στη σκηνή, αλλά περισσότερο η διαμαρτυρία τους καταγόταν από τις αρχές του δημοκρατικού φιλελευθερισμού και τον εκπαιδευτικό ευρωπαϊκό ανθρωπισμό. Η κριτική που ασκούν είναι ενιαία και προς το καπιταλιστικό καταναλωτικό μοντέλο κοινωνίας και προς το συγκεντρωτικό κρατικιστικό σοσιαλιστικό πρότυπο. Ετσι και ο Πίντερ και ο Αρντεν, ο Ορτον και ο Ουέσκερ, ο Στόπαρντ και ο Οσμπορν, έτσι ο Σόντερς, ο Κάμπτον, ο Μέρσερ, ο Τέρνερ και ο Κοπς, η Τζέλικο.

Ο Μποντ είναι ο μόνος συγγραφέας αυτής της γενιάς που δηλώνει μαρξιστής και ελπίζει στη σοσιαλιστική εκδοχή της κοινωνικής οργάνωσης. Η κύρια οπτική του Μποντ εστιάζεται πάνω στο νόημα και το αίτημα της δικαιοσύνης. Η έννοια αυτή στο έργο του έχει να κάνει με την έννοια της αρμονίας, όπως αυτή νοείται στη διαλεκτική της φύσης. Τη βασική μαρξιστική αρχή που εκτίθεται στις “Θέσεις για τον Φόιερμπαχ”, ότι την κοινωνία δεν αρκεί να την εξηγήσουμε αλλά μπορούμε να την αλλάξουμε, όπως μπορούμε να δημιουργήσουμε νέες σχέσεις επεμβαίνοντας στη φύση, ο Μποντ την εισάγει στο θέατρό του κατά τρόπο ποιητικό. Πιστεύει, ίσως αφελώς, πως οι κοινωνίες της αδικίας είναι εκείνες που απομακρύνθηκαν από τη φυσική αρμονία ή δεν μπόρεσαν να υπερβούν τις αντιφάσεις τους, οι οποίες είναι αποτέλεσμα της αλόγιστης χρήσης της φύσης.

“Θάλασσα”

Δεν είναι τυχαίο που συχνά ο Μποντ τιτλοφορεί τα έργα του με φυσικά μεγέθη, “Θάλασσα”, “Καλοκαίρι”. Εγραφα το 1975 με την ευκαιρία της “Θάλασσας”: “Η θάλασσα μέσα στο έργο λειτουργεί ως σύμβολο απειλής και σωτηρίας, εκπροσωπεί το φυσικό στοιχείο και τη φυσική νομοτέλεια, την παλίντροπον αρμονίαν, τη ζωή και τον θάνατο, την αιώνια πάλη, την άγρια και νόμιμη, τη θέση και την αντίθεση ως νόμο της αέναης μεταβολής”. Αυτή η ανάλυση ισχύει, νομίζω, χωρίς άλλες εξηγήσεις και για το “Καλοκαίρι”. Είναι έμμονη ιδέα του Μποντ η αναφορά στη δικαιοσύνη ως αξία που πηγάζει από την αρμονία της φύσης. Σοσιαλισμός γι΄ αυτόν σημαίνει μια (ουτοπική;) επιστροφή ή στροφή προς το “ομολογουμένως τη φύσει ζην”, να ζεις κατά τρόπο ομόλογο (όχι όμοιο) προς τη φύση.

Στο “Καλοκαίρι”, σύμβολο της φυσικής ισομοιρίας, της ευκρασίας, της διαύγειας, ο Μποντ αντιπαραθέτει δύο γυναίκες, μια εκπρόσωπο της αείχρονης άρχουσας τάξης που υπερασπίζεται με τον λόγο την ισχύ της αδικίας και μια εκπρόσωπο της σοσιαλιστικής ουτοπίας που έχει συνείδηση της ιστορίας, της μνήμης και του σώματος. Η πρώτη εγγράφει πάνω στη φύση υποθήκη, η άλλη εγγράφεται μέσα στην ιστορία της φύσης και επιστρέφει στην αρμονία της. Τα ωραιότερα στοιχεία του έργου είναι εκείνα με τα οποία ο Μποντ, με έξοχο λυρισμό, αποτυπώνει την αγαπητική σχέση της ετοιμοθάνατης Μάρθας με τα πράγματα, με την τροφή, με τον μικρόκοσμο. Εν τέλει το “δίδαγμα” του Μποντ είναι ότι ο σοσιαλισμός είναι η συνειδητοποίηση των ορίων, ο σεβασμός στο σώμα, ο συμβιβασμός με την ιδέα του θανάτου, η στροφή προς τη σοφία του φυσικού, η ισορροπία, η αρμονία με το Σύμπαν και με τον εαυτό μας, η δικαιοσύνη».