Η εξουσία στηρίζεται στον φόβο

Από πού πήγαζε αυτή η υστερία με τις μάγισσες; Από την άγνοια. Oι άνθρωποι εκείνης της εποχής δεν είχαν ιδέα τι είναι τα μικρόβια κι έτσι θεωρούσαν πως οι αρρώστιες ήταν προϊόν μαγείας. Οι Αρχές εκμεταλλεύτηκαν αυτόν τον φόβο για πολιτικούς λόγους: η εξόντωση των μαγισσών ήταν ένας βολικός τρόπος να δείξει ένας ηγέτης ότι είναι με τη μεριά του Θεού, όχι του Διαβόλου.

Ο Ρόμπερτ Πέκαμ, μέλος της Royal Historical Society του Λονδίνου, αποκαλεί αυτόν τον φόβο «μια νευροβιολογική διεργασία για να παραμένουμε σε επιφυλακή». Αν οι πρόγονοί μας δεν φοβόντουσαν τους γκρεμούς ή τα αιλουροειδή – γράφει στο καινούργιο του βιβλίο «Φόβος: Μια Εναλλακτική Ιστορία του Κόσμου» –, ίσως να μη βρισκόμασταν σήμερα εδώ.

Ο ίδιος ένιωσε τον φόβο το 1988, όταν πήγε ταξίδι με συμφοιτητές του στο Αφγανιστάν. Εκεί βρέθηκε να παρακολουθεί μαζί με χιλιάδες ακόμη άτομα την κηδεία του Μπάτσα Χαν, ενός από τα ηγετικά στελέχη του αγώνα κατά της αποικιοκρατίας. Την ώρα που άρχισαν να ηχούν οι πρώτοι από τους 21 κανονιοβολισμούς, πέντε λεωφορεία ανατινάχθηκαν εκεί κοντά, με αποτέλεσμα να σκοτωθούν τουλάχιστον 8 άνθρωποι. Το πλήθος πανικοβλήθηκε και ξέσπασαν ταραχές. O Πέκαμ και οι φίλοι του επιβιβάστηκαν στο αυτοκίνητό τους και διέφυγαν στο Πακιστάν, αγνοώντας τις απελπισμένες εκκλήσεις των ντόπιων για βοήθεια. «Ο πανικός είναι ένας συλλογικός φόβος που κάνει κομμάτια τη συλλογικότητα», θα έλεγε αργότερα ο βρετανός ιστορικός.

Η εμπειρία αυτή – γράφει η βιβλιοκριτικός των «Sunday Times» – δίδαξε τον Πέκαμ ότι ο φόβος συνδέει τα άτομα και τις κοινωνίες με τρόπους που συχνά δεν είναι εμφανείς. Πρόκειται για ένα εργαλείο που χρησιμοποιούν τα αυταρχικά καθεστώτα για να υποτάσσουν τους λαούς τους, δεν υπάρχει αμφιβολία γι’ αυτό: η εξουσία στηρίζεται στον φόβο. Το συναίσθημα αυτό, όμως, βρίσκεται και πίσω από την ανάπτυξη της φιλελεύθερης δημοκρατίας: οι ιδέες μας για την ατομική ελευθερία γεννήθηκαν όχι μόνο ως αντίδραση στον αυταρχισμό, αλλά και ως προϊόν του φόβου των άλλων ανθρώπων, της επικράτησης του όχλου, της αναρχίας. Ο φόβος μπορεί να είναι δύναμη αντιδραστική, αλλά και επαναστατική. Μπορεί να εμπνεύσει τη βία, αλλά και να ανακατευτεί με την ελπίδα.

Ο Πέκαμ υποστηρίζει ότι οι κοινωνικές και πολιτικές μεταρρυθμίσεις που διαμόρφωσαν τον σύγχρονο κόσμο υποκινήθηκαν από ανταγωνιστικούς φόβους που είχαν να κάνουν με τον Θεό, τον πόλεμο, την πείνα, τη φτώχεια, τους άλλους ανθρώπους. Η Μεταρρύθμιση, για παράδειγμα, προήλθε σε μεγάλο βαθμό από την απώλεια του μονοπωλίου του φόβου που απολάμβανε η Καθολική Εκκλησία στη δυτική Ευρώπη. Για μια χιλιετία, η Εκκλησία είχε πείσει τους πιστούς ότι μόνο εκείνη κρατούσε τα κλειδιά για τη μετά θάνατον ζωή. Και κεφαλαιοποιούσε τον φόβο τους για τo αιώνιo μαρτύριο πουλώντας τους συγχωροχάρτια. Οταν ο Λούθηρος αντέδρασε σε αυτό το σκάνδαλο, πολλοί από τους πιστούς πείστηκαν από τα θεολογικά του επιχειρήματα. Ενας από τους λόγους όμως που ακολούθησαν και οι βασιλιάδες αυτό το ρεύμα ήταν ότι μπορούσαν έτσι να απαγκιστρωθούν από την εξουσία του Πάπα και να χρησιμοποιήσουν μερικά από τα εργαλεία του για να στηρίξουν τα δικά τους κράτη.

Αν το βιβλίο αρχίζει τον 13ο αιώνα, τελειώνει με την πανδημία. Πολλές κυβερνήσεις εκμεταλλεύτηκαν τον πανικό που προκλήθηκε για να καταστείλουν τις ατομικές ελευθερίες: ο Πέκαμ δίδασκε τότε ιστορία στο Πανεπιστήμιο του Χονγκ Κονγκ και είδε από πρώτο χέρι πώς το Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα χρησιμοποίησε ως πρόσχημα τον κορωνοϊό για να απαγορεύσει τις διαδηλώσεις υπέρ της δημοκρατίας. «Ο φόβος ερχόταν ξανά και ξανά στο προσκήνιο στη διάρκεια της πανδημίας», γράφει στο βιβλίο του. Ο κυβερνήτης της Νέας Υόρκης Αντριου Κουόμο, για παράδειγμα, αρνιόταν στην αρχή να επιβάλει καραντίνα, λέγοντας ότι «ο φόβος, ο πανικός, αποτελεί μεγαλύτερο πρόβλημα από τον ιό» (Φυσικά είχε άδικο). Η πρωθυπουργός της Νορβηγίας Ερνα Σόλμπεργκ παραδέχθηκε ότι έκλεισε τα σχολεία πιθανότατα από φόβο (Οπως αποδείχθηκε, είχε δίκιο). Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ζήτησε «γεγονότα, όχι φόβο» (Υπερβολικές απαιτήσεις είχε).

Ο Πέκαμ πιστεύει ότι φοβόμαστε σε υπέρμετρο βαθμό. «Οσο πιο ασφαλείς νιώθουμε τόσο περισσότερο φοβόμαστε», γράφει στο βιβλίο του. Και υπεύθυνη γι’ αυτό είναι η περιβάλλουσα κουλτούρα του φόβου, που δημιουργείται από το Διαδίκτυο και τη διαρκή ροή των ειδήσεων. Αλλά εδώ εύκολες λύσεις δεν υπάρχουν.

Ρόμπερτ Πέκαμ

Το καλύτερο αντίδοτο

Γνωστός στην Ελλάδα από το βιβλίο του «Εθνικές ιστορίες, φυσικά κράτη» (εκδ. Ενάλιος), ο βρετανός ιστορικός εξετάζει στο τελευταίο του βιβλίο πόσο εύκολο είναι για τους αδίστακτους ψεύτες να προκαλούν τρόμο. «Το μόνο που έχεις να κάνεις είναι να πεις στον κόσμο ότι δέχεται επίθεση και να καταγγείλεις τους ειρηνιστές ότι στερούνται πατριωτισμού και θέτουν τη χώρα σε κίνδυνο», έλεγε ο Χέρμαν Γκέρινγκ, διοικητής της αεροπορίας του Χίτλερ. Το καλύτερο αντίδοτο είναι το χιούμορ. Οπως επισημαίνει ο Economist, ο Λούθηρος χρησιμοποίησε μια νέα μορφή μαζικής επικοινωνίας – το τυπογραφικό πιεστήριο – για να χλευάζει τους καρδινάλιους και να παρουσιάζει τη Ρώμη ως οίκο ανοχής. Αλλά η προσπάθεια του Σαλμάν Ρούσντι να τον μιμηθεί – σατιρίζοντας διάφορα πρόσωπα, μεταξύ των οποίων και τον Αγιατολάχ Χομεϊνί – του κόστισε δεκαετίες απομόνωσης και, προσφάτως, ένα μάτι.