Η Αριστερά και οι μεταρρυθμίσεις

Στην Ιταλία, για παράδειγμα, η νέα αρχηγός του Δημοκρατικού Κόμματος Ελι Σλάιν κατηγορείται ότι οδηγεί το κόμμα της προς ακραίες θέσεις, οι οποίες περιορίζουν την εκλογική του απήχηση και το καταδικάζουν σε μια αιώνια αντιπολίτευση. Το δίλημμα είναι παλιό: το Pd πρέπει να είναι ένα μαζικό κόμμα ή ένα κόμμα των ελίτ; Και η αντιπαράθεση εκφράζεται κυρίως μέσα από τις σελίδες του Mulino, ενός περιοδικού πολιτικής και πολιτισμού που γεννήθηκε στην Μπολόνια το 1951.

Μια ανάλογη συζήτηση γίνεται και στη Γαλλία, όπου κυκλοφόρησε πριν από λίγες ημέρες «Η ιστορία της πολιτικής σύγκρουσης», ένα βιβλίο 850 σελίδων στο οποίο οι οικονομολόγοι Τομά Πικετί και Ζουλιά Καζέ αποκρυπτογραφούν δύο αιώνες εκλογικών αποτελεσμάτων. Ο αρχικός τους στόχος, γράφει το περιοδικό L’ Obs, ήταν να απαντήσουν σε απλά ερωτήματα. Ποιος ψηφίζει ποιον; Πώς εξελίσσεται η κοινωνική διάρθρωση του εκλογικού σώματος; Πώς επηρεάζει την ψήφο η κοινωνική τάξη; Και το βασικό τους συμπέρασμα είναι ότι η «γεωκοινωνική τάξη» (όπως προτιμούν να λένε, για να λαμβάνουν υπόψη όχι μόνο τον πλούτο, τα επαγγέλματα και τα διπλώματα, αλλά και τη διάκριση πόλη/επαρχία) αποτελεί τον καθοριστικότερο παράγοντα της επιλογής ενός κόμματος. Η Αριστερά του Μελανσόν εξακολουθεί να ψηφίζεται από αστικά μεσαία νοικοκυριά, ο Εθνικός Συναγερμός της Λεπέν από λαϊκά στρώματα της επαρχίας, ενώ η Αναγέννηση του Μακρόν είναι «το πιο μεγαλοαστικό κόμμα της πολιτικής ιστορίας της Γαλλίας». Αν η Αριστερά μπορέσει να πείσει τα λαϊκά στρώματα της επαρχίας ότι τα βαθύτερα συμφέροντά τους (αγοραστική δύναμη, δημόσιες υπηρεσίες, εκπαίδευση) είναι κοινά, θα επιστρέψει στην εξουσία.

Ο τρικομματισμός που παρατηρείται σήμερα στη Γαλλία δεν είναι παραγωγικός, σημειώνει ο Πικετί, γνωστός από το βιβλίο του «Το κεφάλαιο τον 21ο αιώνα» (εκδ. ΠΟΛΙΣ). «Η μελέτη των δύο τελευταίων αιώνων έδειξε ότι ο διπολισμός ενίσχυε μια κινητήρια διαλεκτική. Η Δεξιά δεν έχει πάντα δίκιο, ούτε και η Αριστερά, η εναλλαγή τους όμως στην εξουσία επέτρεψε να οικοδομηθεί μακροπρόθεσμα το κοινωνικό κράτος. Ο τρικομματισμός, με τους μακρονιστές στο κέντρο, οδηγεί αντιθέτως σε μικρότερη πρόοδο, αφού τείνει να δαιμονοποιεί κάθε εναλλαγή προβάλλοντας το σύνθημα «Ή εγώ ή το χάος».

Είχε δίκιο ο Μιτεράν όταν έλεγε ότι η Γαλλία είναι, από κοινωνιολογική άποψη, δεξιά; Καθόλου, απαντά η Καζέ, που διδάσκει στη Sciences-Po. «Αν οι φτωχές κοινότητες συμμετείχαν όπως και οι άλλες κοινότητες στις εκλογές, αν οι νέοι συμμετείχαν όπως και οι άλλες ηλικίες, η ανισορροπία μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς θα εξαφανιζόταν. Η πρόκληση είναι λοιπόν να πειστούν αυτοί οι ψηφοφόροι να πάνε στις κάλπες».

Η Στεφανί Ρεζά είναι πιο απαισιόδοξη για το μέλλον της Αριστεράς. Η 43χρονη αυτή γαλλίδα ερευνήτρια, που θεωρείται ειδικός στην ιστορία του σοσιαλισμού, έγραψε ένα βιβλίο με τίτλο «H Αριστερά κατά του Διαφωτισμού», όπου υποστηρίζει ότι είναι αδύνατη η οικοδόμηση μιας αξιόπιστης εναλλακτικής λύσης έναντι του καπιταλισμού αν καταστραφούν τα θεμέλια του σχεδίου για την απελευθέρωση του ανθρώπου: η οικουμενική, προοδευτική και ορθολογική κληρονομιά του Διαφωτισμού.

Η Ρεζά διαπιστώνει κατ’ αρχάς την ύπαρξη μιας «ανορθολογικής» Αριστεράς, η οποία αρνείται, για παράδειγμα, την επιστήμη. «Βουλευτές της Ανυπότακτης Γαλλίας πήγαν στις Αντίλλες όχι για να πείσουν τον πληθυσμό ότι πρέπει να εμβολιαστεί κατά της Covid-19, αλλά για να ενισχύσουν προκαταλήψεις που οφείλονται σε παλιές ελλείψεις του γαλλικού Κράτους», λέει σε συνέντευξή της στην El Pais. «Κι αυτό είναι πολύ ανησυχητικό, γιατί η Αριστερά τασσόταν πάντα υπέρ της επιστημονικής προόδου και θεωρούσε ότι η τεχνική και οι επιστήμες χρησιμεύουν στη βελτίωση της τύχης του συνόλου».

Τέτοια συμπτώματα είδαμε τα προηγούμενα χρόνια και στην Ελλάδα – αν και τον τελευταίο καιρό εκείνη που αμφισβητεί την επιστήμη είναι η Κεντροδεξιά. Αλλά η γαλλίδα ερευνήτρια βλέπει δύο ακόμη ανησυχητικές τάσεις. «Ενα μέρος της Αριστεράς τάσσεται υπέρ της αποανάπτυξης», λέει, «κάτι που μπορεί θεωρητικά να είναι σωστό, αφού θα είναι καλό ας πούμε να μειωθεί η κατανάλωση ρούχων στον πλούσιο κόσμο, μετατρέπεται όμως σε αντιπροοδευτική στάση όταν δεν λαμβάνει υπόψη πως υπάρχουν χώρες και τομείς που έχουν ανάγκη να αναπτυχθούν».

Η Αριστερά φλερτάρει, τέλος, και με τον αντιοικουμενισμό. Η Ρεζά έλαβε την απόφαση να γράψει το βιβλίο όταν διάβασε ακτιβιστές και διανοουμένους της Αριστεράς που έλεγαν ότι ο οικουμενισμός συγκαλύπτει την κυριαρχία των ευρωπαίων λευκών αρσενικών, ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι στην πραγματικότητα δικαιώματα των λευκών ανδρών και ότι η έννοια της προόδου είναι ολέθρια για το ανθρώπινο είδος. «Είναι αλήθεια ότι το 1789 πολλοί βουλευτές δεν ήθελαν την απελευθέρωση των μαύρων των αποικιών», επισημαίνει. «Από τη στιγμή όμως που υιοθετήθηκε η Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και αναγνωρίστηκαν τα δικαιώματα, ξεκίνησε ένα κίνημα απελευθέρωσης».

Μισέλ Φουκό (1926-1984)

Εργαλεία κυριαρχίας

Αριστερή από τους παππούδες της (Εβραίοι της ανατολικής Ευρώπης, που έφτασαν στη Γαλλία πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και εντάχθηκαν στην κομμουνιστική αντίσταση), τους γονείς της (έλαβαν ενεργό μέρος στον Μάη του ’68), αλλά και τα δικά της νιάτα (μέχρι τα 30 της χρόνια δραστηριοποιούνταν στην τροτσκιστική Αριστερά), η Ρεζά είναι σήμερα απογοητευμένη από την Αριστερά. Κι ένας λόγος είναι η στάση διανοουμένων όπως ο Μισέλ Φουκό. «Ανέδειξε μορφές καταπίεσης στις οποίες δεν έδινε κανείς σημασία, όπως των φυλακισμένων ή των σεξουαλικών μειονοτήτων, αλλά έφτασε να αμφισβητήσει την κυριαρχία της λογικής στη σύγχρονη κοινωνία. Παρουσίασε τον Διαφωτισμό και τον ορθό λόγο ως εργαλεία κυριαρχίας. Και γοητεύτηκε από θεολογικές διεργασίες και ισλαμιστές όπως ο Χομεϊνί. Υποστήριξε την απόλυτη σεξουαλική ελευθερία στη Δύση, αλλά όταν πήγε στο Ιράν δεν βρήκε κανένα πρόβλημα με την κατάσταση των γυναικών ή των σεξουαλικών μειονοτήτων».