Με αφορμή τις «διασκευές»

Τα τελευταία χρόνια πιο συχνά, κάθε καλοκαίρι, με αφορμή παραστάσεις των Επιδαυρίων που προκαλούν μέρος του κοινού και ταράζουν τα νερά, ξεκινάει μια μεγάλη δημόσια αντιπαράθεση για το αρχαίο δράμα, για τις πάσης φύσεως προσαρμογές, τις λεγόμενες διασκευές των κειμένων, προσθήκες άλλων κειμένων. Κάποιοι αναλυτές κάνουν αναφορά σε όσες παραστάσεις δημιούργησαν αντιδράσεις στο παρελθόν βάζοντάς τες όλες στην ίδια κατηγορία, με γνώμονα μόνο την αντίδραση του κοινού και όχι την ίδια την παράσταση.

Γίνεται ανάμεσα στις παραστάσεις και αναφορά στη «Μήδεια» σε σκηνοθεσία Ανατόλι Βασίλιεφ, συμπαραγωγή του Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου, επί διεύθυνσης Γ. Λούκου και ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας επί δικής μου θητείας, με την αρωγή του Κέντρου Αρχαίου Δράματος ΔΕΣΜΟΙ. Νιώθω την ανάγκη, κυρίως για τους νεότερους θεατρόφιλους αλλά και όσους δεν είδαν την παράσταση αυτή, να διευκρινίσω κάποια θέματα.

Στην παράσταση αυτή συμμετείχα ως ηθοποιός σε όλη τη μεγάλη διάρκεια της προετοιμασίας με τη μορφή εκπαιδευτικών σεμιναρίων. Πάνω από 40 ηθοποιοί μυήθηκαν σταδιακά στη θεατρική μέθοδο του Ανατόλι Βασίλιεφ για το ποιητικό – μη ψυχολογικό θέατρο. Μια μοναδική μέθοδος για το είδος της τραγωδίας, ιδιαίτερα συνθέτη και πνευματικά απαιτητική.

Σε ξεχωριστά στάδια συμπεριελάμβανε ανάλυση, έρευνα και πρακτική εφαρμογή από τους ηθοποιούς με τον τρόπο των «etudes» (σπουδών) σε ποιητικό έργο σύγχρονου θεάτρου. Στο επόμενο στάδιο υπήρξε μελέτη και έρευνα πάνω στον ΔΙΑΛΟΓΟ, της ρητορικής τέχνης, της διαλεκτικής σκέψης, της αντιπαράθεσης των ιδεών με πρακτική άσκηση πάνω στους διαλόγους του Πλάτωνα.

Μετά από αυτή την εξαντλητική προεργασία άρχισε πλέον με τον ίδιο τρόπο η μελέτη, ανάλυση και οι σπουδές των ηθοποιών πάνω στη «Μήδεια» του Ευριπίδη. Σε όλη τη διάρκεια της προετοιμασίας πραγματοποιούνταν παράλληλα ένα εντατικό training των ηθοποιών στο σώμα και στη φωνή με την καθοδήγηση εξειδικευμένων εκπαιδευτών που προσκλήθηκαν ειδικά για την παράσταση.

Η ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ. Οσον αφορά το κείμενο που χρησιμοποιήθηκε στην παράσταση, ο Α. Βασίλιεφ μου ζήτησε να του προτείνω μεταφράσεις όσο το δυνατόν πιο πιστές στο αρχαίο κείμενο. Με την πολύτιμη συνδρομή της βιβλιοθήκης του Θεατρικού Μουσείου, συνέλεξα όλες τις μεταφράσεις που υπήρχαν από τον 19ο αιώνα μέχρι την πιο πρόσφατη!

Οταν είδε τον όγκο των μεταφράσεων, εντυπωσιάστηκε από τον αριθμό και την προφανή μεγάλη μεταφραστική παράδοση. Κάλεσε από τη Ρωσία ελληνίστρια που επέλεξε, αφού τις μελέτησε όλες, τις 10 πλέον πιστές στο αρχαίο κείμενο. Από αυτές μετά από συνεργασία με τον σκηνοθέτη και με εμένα επελέγη μια δόκιμη μετάφραση της Μπαστιά. Οι ελάχιστες αλλαγές έγιναν με την άδεια του γιου της εκλιπούσας μεταφράστριας από τη Νικολέττα Φριντζήλα, έμπειρη μεταφράστρια.

Ο Βασίλιεφ ήταν κάθετος σε αυτό: δεν ήθελε να αλλάξει ή να κόψει ούτε ένα «και» από τη μετάφραση. Υποστήριζε ότι ένα ποιητικό θεατρικό κείμενο είναι ένα αρχιτεκτόνημα που έχει τη δομή του, τις ισορροπίες στη δομή του, οι οποίες καταστρέφονται αν αφαιρεθεί κάτι. Αντιμετώπιζε το έργο όχι μόνο με μια αφηγηματική ανάγνωση, οριζόντια, αλλά και κάθετα «διαβάζοντας» τη δομή του. Με βάση αυτήν τη διεξοδική ανάγνωση μας δίδαξε το έργο, μας οδήγησε να καταθέσουμε τις εργασίες μας μέσω των etudes σαν ηθοποιοί πάνω σε όλα τα θέματα-έννοιες που αγγίζει το έργο και με αγωνιώδη σεβασμό στο κείμενο σκηνοθέτησε το έργο.

Στην ανάλυση και στη σκηνοθεσία του για το έργο ο Βασίλιεφ αντιμετώπισε ιδιαίτερα τα κύρια συστατικά του αρχαίου δράματος: τον λόγο, το μέλος, την όρχηση, το επικό στοιχείο, το τελετουργικό, το λυρικό, το στοιχείο του διαλόγου και της αντιπαράθεσης.

Η ΠΡΕΜΙΕΡΑ. Η παράσταση παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Επίδαυρο. Κάποιες σκηνοθετικές επιλογές δεν κατάφεραν να λειτουργήσουν λόγω τεχνικών δυσκολιών που προέκυψαν στον χώρο και παρεξηγήθηκαν από το κοινό. Υπήρχαν καθυστερήσεις στις αλλαγές λόγω χώρου που δοκίμασαν την υπομονή του κοινού. Ακόμα, δυστυχώς, υπήρξε σκόπιμη αντίδραση από κάποιους εμβόλιμους μέσα στο κοινό για τις επιλογές του Γ. Λούκου να καλεί ξένους σκηνοθέτες στην Επίδαυρο. Αυτός ο συνδυασμός αιτίων έφερε το αποτέλεσμα να γίνονται έντονες αντεγκλήσεις μεταξύ του κοινού, υπέρ και κατά, και η παράσταση να εξελίσσεται σε πολεμική ατμόσφαιρα.

Η οποία όμως παραδόξως δεν συνεχίστηκε ποτέ στις 30 επόμενες παραστάσεις που δόθηκαν σε φεστιβάλ σε όλη την Ελλάδα. Αντίθετα οι διοργανωτές των φεστιβάλ και το κοινό απορούσαν για όλο αυτό το σκάνδαλο. Το συμπέρασμά μου λοιπόν είναι ότι η παράσταση ήταν σε κάποια σημεία ανέτοιμη και έτσι δόθηκε το έδαφος για αντιδράσεις.

Ερχεται συχνά στη μνήμη μου αυτό που μας είπε μια φορά ο Κουν για το σκάνδαλο στην πρώτη παράσταση των «Ορνίθων». Οπως παραδέχτηκε, το γεγονός ότι η παράσταση ήταν ανέτοιμη έδωσε το δικαίωμα σε κάποιους να δημιουργήσουν φασαρία. Οταν ξαναδουλεύτηκε η παράσταση, δικαιώθηκε διεθνώς και είναι ένα λαμπρό διαμάντι της θεατρικής μας ιστορίας που αστράφτει ακόμα και σήμερα.

Αυτές οι σκέψεις με στοιχειώνουν τον τελευταίο καιρό που παρακολουθώ ανελλιπώς τις περισσότερες παραστάσεις αρχαίου δράματος του καλοκαιριού. Ακούω ότι ο χρόνος που δίνεται για προετοιμασία είναι τρεις, δυόμισι ακόμα και δυο μήνες προετοιμασία, εκτός φωτεινών εξαιρέσεων.

Θέλω να φωνάξω ότι κάθε νέα παράσταση, ακόμα και η πιο κλασικότροπη παράσταση αρχαίου δράματος, είναι στην ουσία πειραματισμός, εφόσον κανείς δεν γνωρίζει πως παιζόντουσαν αυτά τα έργα. Κάθε γενιά καλείται να βρει τους κώδικες για να βαφτιστεί στα νερά τους.

Αν η δυνατότητα του χρόνου προετοιμασίας – έρευνας δεν δοθεί στους καλλιτέχνες, φοβάμαι ότι θα βλέπουμε όλο και πιο συχνά είτε ανώδυνες αναγνώσεις χάριν επιβίωσης είτε ενδιαφέρουσες προσεγγίσεις αλλά ανολοκλήρωτες προτάσεις από νέους αξιόλογους καλλιτέχνες. Αυτές οι προσεγγίσεις θα μπορούσαν να δικαιωθούν με μεγαλύτερο χρόνο προετοιμασίας. Εχουμε πολύ ταλαντούχο έμψυχο δυναμικό στον τόπο μας. Τους αξίζει να τους δοθούν οι κατάλληλες συνθήκες για να εκφράσουν αυτά τα έργα σήμερα. Το έχουμε ανάγκη σαν κοινωνία.