Η Δεύτερη Αριστερά και το «γαλλικό παράδοξο»

Στις 8 Σεπτεμβρίου έφυγε από τη ζωή, στα 90 του, ο Ζακ Ζιλιάρ (Jacques Julliard 1933 – 2023). Ο πατέρας του και ο παππούς του είχαν διατελέσει δήμαρχοι στη γενέτειρά του Brenod. Σπούδασε στην Ėcole Normale Supérieure. Ως φοιτητής διατέλεσε αντιπρόεδρος της Εθνικής Ενωσης Γάλλων Φοιτητών. Συνέχισε τη συνδικαλιστική του δράση στο συνδικάτο των εκπαιδευτικών SGEN και κατά την περίοδο 1973 – 1976 στη Γαλλική Συνομοσπονδία Χριστιανών Εργατών (CFTC) και ως μέλος του συνομοσπονδιακού γραφείου της Γαλλικής Δημοκρατικής Συνομοσπονδίας Εργασίας (CFDT). Ξεκίνησε την ακαδημαϊκή του καριέρα στα 32 του ως ερευνητής στο CNRS. To 1966 αρχίζει να διδάσκει στο Ινστιτούτο Πολιτικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Παρισιού, στο Πανεπιστήμιο του Μπορντό και στο Πανεπιστήμιο της Βενσέν (Vincennes) και της Σορβόννης. Το 1978 ανέλαβε τη διεύθυνση σπουδών στη Σχολή Ανώτερων Σπουδών Κοινωνικών Επιστημών (Ėcole de hautes études en sciences sociales). Αρθρογραφούσε στα περιοδικά Esprit, Le Nouvel Observateur όπου έφτασε έως τη θέση αναπληρωτή διευθυντή, Marianne και στη Figaro.

Δεν ήταν μόνο ιστορικός, πανεπιστημιακός, δοκιμιογράφος, αρθρογράφος, συνδικαλιστής, ήταν και άνθρωπος της Πολιτικής με κεφαλαίο Π. Πριν ενταχθεί στο Γαλλικό Σοσιαλιστικό Κόμμα, είχε ενστερνιστεί τις ιδέες του κοινωνικού καθολικισμού της χριστιανικής Αριστεράς, συγκλονισμένος από τον αντιαποικιακό αγώνα των Αλγερινών και τον βάρβαρο τρόπο αντιμετώπισής τους από το βαθύ, και όχι μόνο, γαλλικό κράτος. Αυτό όμως που τον οδήγησε τελικά στην Αριστερά ήταν ο μεγάλος Μάης του 1968, ο οποίος, αν και δεν ήταν δημιούργημά της, από τότε που εμφανίστηκε την άλλαξε ριζικά. Ενα κομμάτι της το ριζοσπαστικοποίησε και ένα άλλο το έστειλε στο Επινέ (1971) και αργότερα, τη δεκαετία του 1990, στον Τρίτο Δρόμο. Ο Μάης του ’68 ήταν «ένα τέχνασμα που χρησιμοποίησε η Ιστορία για να φέρει στον κόσμο τη σύγχρονη κοινωνία» έγραφε στο «Οι Αριστερές της Γαλλίας. Ιστορία, πολιτική και φαντασιακό, 1762 – 2012» (μετάφραση από τα γαλλικά: Χριστίνα Σαμαρά, επιστημονική επιμέλεια: Δημήτρης Αντωνίου, Πόλις, Αθήνα 2015, σ. 736).

Παρακολουθώντας την ιστορία του Γαλλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος, ιδιαίτερα μετά το Επινέ, παρατηρούσε πως αυτό ακολουθούσε μια πορεία προς τη μεσότητα ή με τη σημερινή ορολογία προς το Κέντρο. Αυτό όμως το Κέντρο ήταν ένα αριστερό Κέντρο κι όχι ένα πλαδαρό απολιτικό Κέντρο. Ενα Κέντρο ή μια μεσότητα αριστερή, όπως την εξέφρασε μέσα από τις γραμμές της Δεύτερης Αριστεράς ο πρόδρομός της Πιέρ Μαντές Φρανς και οι συνεχιστές Μισέλ Ροκάρ, Ζιλ Μαρτινέ, αλλά και ο ίδιος ο Ζιλιάρ. Και αν κανείς αναρωτιέται ποια ήταν η πρώτη Αριστερά, ήταν αυτή του Μιτεράν. Και αυτή Αριστερά ήταν, όχι Κέντρο, μόνο που ήταν πολύ διαφορετική από τη Δεύτερη. Σ’ αυτήν όμως την πρώτη μιτερανική Αριστερά το πρωτείο ανήκε στην κεντρική πολιτική, στον συγκεντρωτισμό και στην αδιαφορία για τις ηθικές συνέπειες των πολιτικών πρακτικών.

Για τη Δεύτερη Αριστερά το πρωτείο ανήκε στην ηθική, στην αποκέντρωση, στα ατομικά δικαιώματα. Η Δεύτερη Αριστερά είναι αυτή που, στην κυριαρχία του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού, αντιτάσσει, με τα λόγια του Ζιλιάρ, ένα νέο λογισμικό. Σ’ αυτό το νέο λογισμικό ενσωματώνονται τα αιτήματα τού κατ’ αυτόν ηθικού φιλελευθερισμού (δικαίωμα στην άμβλωση, δικαιώματα ομοφυλοφίλων, σύμφωνο συμβίωσης, ανοχή στη διαφορετικότητα και στη μετανάστευση). Ο ηθικός φιλελευθερισμός του θυμίζει την Αριστερά του Μπλουμ. Σήμερα κάτι τέτοιους τους ονομάζουν απαξιωτικά «δικαιωματιστές». Κατηγορήθηκε πως με αυτόν τον ηθικό φιλελευθερισμό του δικαιολογούσε το δικαίωμα επέμβασης σε χώρες όπου παραβιάζονται βάναυσα τα ανθρώπινα δικαιώματα. Αυτός ο ηθικός του φιλελευθερισμός όμως καθοδηγούσε και την κριτική του στην αποκήρυξη της εκκοσμίκευσης από τον λεγόμενο ισλαμοαριστερισμό τμημάτων της ριζοσπαστικής Αριστεράς. Αυτός ο φιλελευθερισμός τον κατηύθυνε και στην κριτική που άσκησε στις υπερβολές της πολιτικής ορθότητας. Αυτός όμως δεν χρησιμοποίησε ως πρόσχημα αυτή την κριτική για να ακολουθήσει τα χνάρια των νεο-αντιδραστικών Μπρικνέρ, Ουελμπέκ, Λεβί, Φινκιελκρότ και Γκλισμάν στην προσπάθειά τους ν’ απαξιώσουν τα ατομικά δικαιώματα των μειονεκτουσών ομάδων. Κάθε συμπερίληψή του στους επικριτές των κλασικών ατομικών δικαιωμάτων, κάθε συμπερίληψή του στους αντι-δικαιωματιστές είναι ύβρις προς αυτόν αλλά και προς την αλήθεια. Οσοι τον κατάλαβαν έτσι, δεν κατανόησαν την πολυσύνθετη και πολυδιάστατη σκέψη του.

Και οι δύο προαναφερθείσες γαλλικές υπο-Αριστερές γεννιούνται ως αντίδραση σ’ αυτό που ο Ζιλιάρ αποκαλούσε «το παράδοξο του γαλλικού σοσιαλισμού». Ποιο είναι αυτό το παράδοξο; Είναι ό,τι «υποχρεώνει» το Σοσιαλιστικό Κόμμα να ζει σε μια «σχιζοφρένεια», όπου «στη σφαίρα του ιδεατού η Επανάσταση πρέπει να συντελεστεί χωρίς αναβολή∙ και στο πεδίο της πράξης, και υπό τις συγκεκριμένες κάθε φορά συνθήκες, πρέπει να αρκεστούμε στο ελάχιστο εφικτό, δηλαδή στην υπεράσπιση των ελευθεριών και στη βελτίωση, έστω και μέτρια, των μισθών» (Οι Αριστερές… σ. 616). Ενα παράδοξο που, ωστόσο, είναι και ελληνικό («στις 18 σοσιαλισμός») και έχει εμποδίσει την έγκαιρη συγκρότηση μιας πιο «καθαρής» ελληνικής σοσιαλδημοκρατίας.

Η ιστορία για τον Ζιλιάρ συντίθεται από τα γεγονότα που αποτελούν το σώμα της και από την ψυχή της που είναι οι ιδέες. Η Ιστορία δεν είναι μια μετανεωτερική πραγματικότητα, στην οποία οι ιδέες υπάρχουν πέραν των γεγονότων, μόνες τους. Ασώματες ψυχές που αδιαφορούν για το σώμα τους, τα γεγονότα. Ο Ζιλιάρ καταδίκαζε εκείνη την αντίληψη που θέλει η Αριστερά να είναι παγιωμένη μεταφυσική και όχι ζωντανός πολλαπλός αντιφατικός οργανισμός, αλλά ποτέ δεν ήταν ένας απογοητευμένος αριστερός. Τ’ αντίθετο. Ηταν πάντα ένας αριστερός.

Ο Γιώργος Σιακαντάρης είναι δρ Κοινωνιολογίας, συγγραφέας