Μια όπερα {LF}με έμπνευση από τον Καζαντζάκη

«Γιατί κάθεσαι εδώ με τα χέρια σταυρωμένα και ξεκουράζεσαι. Χριστός Ανέστη!». Οι κάτοικοι ενός ελληνικού χωριού γιορτάζουν το Πάσχα με προεξάρχοντα τον ιερέα τους Γρηγόρη, ο οποίος – κατά το έθιμό τους – επιλέγει ποιος θα υποδυθεί τον Χριστό και τους μαθητές του την επόμενη χρονιά. Η εικόνα της γιορτινής ατμόσφαιρας θα ραγίσει όταν πρόσφυγες φεύγοντας από τα λεηλατημένα σπίτια τους αναζητούν προστασία στο εύρωστο χωριό και γη να καλλιεργήσουν για να μπορέσουν να ζήσουν. Ο παπα-Γρηγόρης δεν είναι φιλόξενος και όταν μια νεαρή κοπέλα καταρρέει από αδυναμία και πεθαίνει, αποδίδει – σκόπιμα – τον θάνατό της στη χολέρα υποστηρίζοντας ότι την έφεραν οι κατατρεγμένοι πρόσφυγες. Ετσι δημιούργησε την πεποίθηση στους χωρικούς ότι πρέπει να σταθούν ενάντια στους ξένους. Οι ίδιοι λίγο νωρίτερα όμως είχαν αναλάβει από τον ίδιο παπά που έσπερνε το μίσος ρόλους για να ενσαρκώσουν το επόμενο Πάσχα το Θείο Δράμα.

Η ιστορία που αποτυπώθηκε στο βιβλίο του Νίκου Καζαντζάκη «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» έγινε ξακουστή στα πέρατα του κόσμου όχι μόνο για τους βιβλιόφιλους. Το 1957 ο τσέχος συνθέτης Μπόχουσλαβ Μαρτίνου δημιουργεί την όπερα «The Greek Passion» δίνοντας άλλη μία διάσταση στο μυθιστόρημα του έλληνα συγγραφέα στο οποίο βασίστηκε. Δεν ανήκει στα δημοφιλή έργα του λυρικού ρεπερτορίου, έχει όμως καταφέρει να κάνει μια εξαίσια διαδρομή στις μεγαλύτερες όπερες του κόσμου, αρχής γενομένης από την Οπερα της Ζυρίχης, όπου παίχτηκε για πρώτη φορά, το 1961.

Στο Ζάλτσμπουργκ

Το ωραίο έργο του τσέχου συνθέτη κάνει παρούσα την Ελλάδα στο πιο δημοφιλές φεστιβάλ του κόσμου, στο Φεστιβάλ του Ζάλτσμπουργκ, μέχρι τις 27 Αυγούστου. Μαέστρος της παράστασης είναι ο Maxime Pascal, ενώ τη σκηνοθεσία ανέλαβε ο Simon Stone. Ο 39χρονος αυστραλός σκηνοθέτης επέλεξε να υπενθυμίσει την τραγική επικαιρότητα της ιστορίας του Νίκου Καζαντζάκη κάνοντας αναφορά στα σύνορα, τους πρόσφυγες, τις ρωγμές που προκαλούνται, την ανισότητα, την κατάφωρη αδικία. Οι πρόσφυγες θεωρούνται – όπως και στο μυθιστόρημα του Καζαντζάκη – απειλή. Αυτό επιζητά να τονίζει μέσα από τις εικόνες που πλάθει επί σκηνής ο Maxime Pascal ξετυλίγοντας το νήμα των «γιατί»: άνδρες και γυναίκες του ίδιου έθνους και κουλτούρας έχοντας χάσει τα πάντα στην πατρίδα τους, όποια και αν ήταν η θέση τους, επαναπροσδιορίζουν την κοινωνική τάξη, την οικονομική ισχύ, ακόμη και τη μόρφωση. Η αναγκαστική περιπλάνηση στον κόσμο τούς τοποθετεί όλους στην ίδια μοίρα, ρίχνοντας οποιονδήποτε τοίχο που ενδεχομένως υπήρχε στην πατρίδα τους όπου βίωναν την «κανονικότητά» τους. Ο αυστραλός σκηνοθέτης επεδίωξε να φωτίσει τη ρευστότητα του παρόντος, την αλλαγή που μπορεί ν’ ανατρέψει τα πάντα και να βρεθεί ο καθένας σε μια βάρκα στο πέλαγος αναζητώντας τη γη που θα τον δεχτεί.

«Μάχη με τον εγωισμό»

«Αυτοί που βαδίζουν με μεγάλη πίστη προς την αγάπη όλων των ανθρώπων βρίσκουν τον δρόμο τους μπλοκαρισμένο από εκείνους που αρνούνται να εγκαταλείψουν τον εγωισμό». Με αυτόν τον τρόπο, εξηγεί ο Maxime Pascal, ο συνθέτης Μαρτίνου συνόψισε την ουσία της πλοκής. Και αυτό έγινε ο οδηγός του για να δώσει τη δική του ερμηνεία στην ιστορία που έγραψε με αριστουργηματικό τρόπο ο Νίκος Καζαντζάκης και συνέθεσε θεόπνευστα ο Μαρτίνου. Και όπως τονίζει ο σκηνοθέτης, επιχειρώντας να αιτιολογήσει την επιλογή του έργου και να το παρουσιάσει στον σπουδαίο αυτό μουσικό θεσμό, «το “Greek Passion” είναι μια απαισιόδοξη έκκληση για την ανθρωπότητα, που στοχεύει στη συνείδησή μας και μας υπενθυμίζει ότι η ανθρωπότητα βρίσκεται σε μια συνεχή μάχη με τον δικό της εγωισμό. Ενώ ο βιβλικός παραλληλισμός δίνει μια μυθική διάσταση στην ιστορία, ο Μαρτίνου το λέει χωρίς να κουνάει το ηθικό δάχτυλο ή υπερβολικό πάθος».