το παλίμψηστο {LF}της αρχαίας τραγωδίας

Ξεκινώντας από τη μεθομηρική περίοδο, η λογοτεχνική μας παράδοση συγκροτήθηκε άλλοτε ως ένα και άλλοτε ως περισσότερα «παλίμψηστα». Το παλίμψηστο ήταν κυρίως περγαμηνή, πολύτιμη αλλά ακριβή γραφική ύλη, που ξύστηκε και ξαναχρησιμοποιήθηκε. Ετσι, μπορεί να διασώζει κάτω από το νέο ένα παλαιότερο σημαντικό κείμενο, όπως στον επιζωγραφισμένο πίνακα μια νεότερη μορφή μπορεί να κρύβει από κάτω ένα αριστούργημα. Στην ιστορία της λογοτεχνίας ο όρος «παλίμψηστο» δηλώνει κείμενο ή σειρά κειμένων που αναπλάθουν ένα καταξιωμένο πρότυπο, αυτόνομα ή σε συνδυασμό με άλλα. Οι αναδημιουργίες έχουν όμως τη δική τους καλλιτεχνική και πολιτισμική αξία και είναι δυνητικά ανεξάντλητες, διότι η απήχηση των κλασικών κειμένων δεν έχει ημερομηνία λήξης.

Για να περιοριστώ στη λογοτεχνία, πόσες «Μήδειες» εμπνευσμένες κυρίως από την τραγωδία του Ευριπίδη (431) νομίζετε ότι έχουν γραφτεί; Ισως εκατοντάδες. Στις γνωστότερες σωζόμενες συγκαταλέγονται η ηρωίδα  του Σενέκα (γύρω στο 50 μ. Χ.), του Pierre Corneille (1635), του Franz Grillparzer (1821) και του Jean Anouilh (1946). Στον 20ό αιώνα εμφανίστηκε η πρώτη μαύρη Μήδεια του Hans Henry Jahn (1926), η Asie («Ασία») του Γάλλου δραματουργού Henri Lenormand (1931) που εξελίσσεται στην υπό γαλλική κατοχή Ινδοκίνα, και το ποίημα Solstice (1935) του Αμερικανού John Robinson Jeffers, η δράση του οποίου τοποθετείται στα Βραχώδη Ορη. Οι εκδοχές της μελαψής ηρωίδας περιλαμβάνουν την African Medea (1968) του Jim Magnuson (πορτογαλική Αγκόλα του 19ου αιώνα), την Black Medea (1976) του Ernest Ferlita (Νέα Ορλεάνη του 1810, μετά την εξέγερση των σκλάβων στην Αϊτή), την Pekong (1981) του Αφροαμερικανού Steve Carter (φανταστικό νησί στην Καραϊβική του παρελθόντος), την τραγωδία There are Women Waiting: the Tragedy of Medea Jackson (1992) του Edris Cooper (σύγχρονο Σαν Φρανσίσκο), την American Medea (1995) του Silas Jones (Μήδεια αιθιοπικής καταγωγής παντρεμένη με Ελληνα στην Αμερική του τέλους του 18ου αιώνα), και τη Medea, Queen of Colchester (2002) της Marianne McDonald (Νοτιοαφρικανή drag queen που φέρνει τον λευκό σύντροφό της και τα παιδιά του στο Λας Βέγκας). Προσθέτω τη Medea en el espejo (1960) του Κουβανού José Triana (μιγάς παντρεμένη με κακοποιό της Αβάνας), και τη Mojada (2015) του Μεξικανοαμερικανού Luis Alfaro (μεξικανή μετανάστρια στο Λος Αντζελες), ο οποίος τιμήθηκε πρόσφατα με το βραβείο London Hellenic Prize για τις πρωτοποριακές αναπλάσεις των αρχαιοελληνικών τραγωδιών.

Η εγκαταλειμμένη σύζυγος, η μάγισσα, η παιδοκτόνος, η δις εξόριστη, η πρόσφυγας, η χειραφετημένη ηρωίδα, το θύμα της αποικιοκρατίας και των φυλετικών διακρίσεων, είναι μερικές από τις αρχαίες και σύγχρονες πτυχές της μορφής της Μήδειας. Οι εκδοχές της περιλαμβάνουν ακόμη την κριτική κατά του δυτικού καπιταλισμού, στη διασκευή Medeamaterial (1982) του Heiner Müller (δεύτερο μέρος της τριλογίας Verkommenes Ufer και Landschaft mit Argonauten) και το βαθιά πολιτικοποιημένο μυθιστόρημα Medea. Stimmen (1996) της Christa Wolf, όπου η Μήδεια εκπροσωπεί μια προ-ευριπίδεια μορφή, αθώα από τα εγκλήματα που της αποδίδονται.

Εν ολίγοις, οι ενδιαφερόμενοι να σκηνοθετήσουν Μήδεια που αποκλίνει από το αρχαίο πρότυπο έχουν επιλογές για όλα τα γούστα, ακόμη και να ανεβάσουν τη Μήδεια του Μποστ. Μπορούν επίσης να συνδυάσουν μία ή περισσότερες εκδοχές με τον Ευριπίδη, όπως έκανε στη δική του διασκευή ο Frank Castorf. Η μετατροπή της ορχήστρας της Επιδαύρου σε σκουπιδότοπο ευτελίζει την καταγγελία του καταναλωτισμού από τον Heiner Müller, αλλά σε κάθε περίπτωση ο σκηνοθέτης δεν ισχυρίστηκε ότι ανεβάζει Ευριπίδη!

Οσα ανέφερα παραπάνω για το παλίμψηστο της Μήδειας ισχύουν γενικότερα για το θεατρικό παλίμψηστο που άντλησε έμπνευση από την αρχαία (ελληνορωμαϊκή) τραγωδία. Το ερώτημα που ανακύπτει είναι γιατί τόσοι σκηνοθέτες, ενώ έχουν τόσες διασκευές στη διάθεσή τους, επιμένουν να κακοποιούν τους αρχαίους τραγικούς και γιατί επιτέλους δεν διασκευάζουν οι ίδιοι την αρχαία τραγωδία της επιλογής τους ή δεν ζητούν από κάποιον τρίτο να το κάνει. Ανεβάζω Αισχύλο, Σοφοκλή, Ευριπίδη, Σενέκα, σημαίνει ότι το έργο παραμένει αναγνωρίσιμο. Το αναγνωρίσιμο έργο έχει τη δική του δυναμική, που υποβάλλει στον θεατή σκέψεις, ιδέες, ερμηνείες και συγκρίσεις. Οταν το σκηνοθετικό εγώ υποκαθιστά τον αρχαίο δραματουργό, η αρχαία τραγωδία παύει να υπάρχει, διότι ο θεατής προσπαθεί, συχνά μάταια και πάντως χωρίς λόγο, να αντιληφθεί όχι τι εννοεί ο δραματουργός αλλά ο σκηνοθέτης! Το πρόβλημα δηλαδή εντοπίζεται ακριβώς στο υπερτροφικό εγώ του σκηνοθέτη, που δεν του επιτρέπει να σκύψει με σεβασμό πάνω στο κείμενο και τις μεταμορφώσεις του, ούτε να ανεβάσει μια διασκευή του. Θεωρεί εκ προοιμίου κατώτερο  τον οποιονδήποτε δημιουργό πέραν του αρχαίου τραγικού, αλλά και αυτός οφείλει να «υποκλιθεί» μπροστά του. Σε τελευταία ανάλυση, όλα είναι θέμα παιδείας, και όχι μόνο θεατρικής.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης