Πλιάτσικο στη χώρα των φτωχών ραγιάδων

Πολύ πριν ο λόρδος Ελγιν ξεριζώσει από τον Παρθενώνα, στις αρχές του 19ου αιώνα, τα αρχιτεκτονικά γλυπτά που σχεδίασε ο Φειδίας, δεκάδες άλλοι βρετανοί (και όχι μόνο) «ελληνολάτρες» έκαναν «διακοπές» στην τουρκοκρατούμενη χώρα μας και, φεύγοντας, έπαιρναν μαζί τους πολύτιμες αρχαιότητες ως… σουβενίρ.

Το μέγεθος της λεηλασίας που συντελέστηκε, τεκμήρια της οποίας συναντά κανείς σήμερα στα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου, αποκαλύπτεται σε μια σπάνια βρετανική έκδοση που κυκλοφόρησε το 1943.

Η εξάπλωση της διδασκαλίας της ελληνικής γλώσσας στους κόλπους της αγγλικής αριστοκρατίας μετά τα μέσα του 16ου αιώνα, σε συνδυασμό με τις μαζικές ανακαλύψεις αρχαίων αγαλμάτων στην Ιταλία, άρχισε να εξάπτει το ενδιαφέρον των Βρετανών για «επιμορφωτικές» επισκέψεις στην Ελλάδα. Σταδιακά, κάποιοι από αυτούς εξελίχθηκαν από αρχαιολάτρες σε αρχαιοθήρες.

«Οι πιο πλούσιοι και μορφωμένοι ευγενείς προσπαθούσαν να ανταγωνιστούν τους μεγάλους συλλέκτες της Ιταλίας της Αναγέννησης», αναφέρει στο βιβλίο του «Greece and Britain» (εκδ. Collins, Λονδίνο) ο κορυφαίος βρετανός αρχαιολόγος Στάνλεϊ Κάσον.

Οι άγγλοι ευγενείς αντιμετώπιζαν την Ελλάδα ως «αποθήκη γεμάτη λάφυρα» και τους Ελληνες ως «φτωχούς ραγιάδες». Ετσι, επιδίδονταν ανενόχλητοι – συχνά με τη «βοήθεια» βρετανών διπλωματών – στη συστηματική αποψίλωση της ελληνικής γης από τους ανεκτίμητους θησαυρούς του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού, μισθώνοντας εργάτες και δωροδοκώντας οθωμανούς αξιωματούχους.

Ο Τόμας Χάουαρντ, κόμης του Αραντελ, ήταν εκ των πρωτοπόρων: «ακολούθησε αυτή τη νέα τάση στις αρχές του 17ου αιώνα και ήταν ο πρώτος Αγγλος που δημιούργησε μια σημαντική συλλογή αρχαίων έργων τέχνης. Ταξίδεψε εκτενώς και δημιούργησε τη μόδα της Μεγάλης Περιήγησης (σ.σ.: τα ταξίδια στην Ιταλία, τη Γαλλία και την Ελλάδα που έκαναν ευγενείς επιδιώκοντας να έρθουν σε επαφή με την κλασική αρχαιότητα), η οποία κράτησε μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα».

Οπως πολλοί άλλοι, ο Χάουαρντ έβλεπε τη χώρα μας ως ξέφραγο αμπέλι και, κατά τον συγγραφέα Χένρι Πίτσαμ, επεδίωκε «να μετακομίσει την αρχαία Ελλάδα στην Αγγλία»!

Τουρκική επαρχία

Ο Κάσον, ο οποίος διετέλεσε υποδιευθυντής της Βρετανικής Σχολής Αθηνών, μας πληροφορεί ότι «ο κόμης, όπως και ο λόρδος Ελγιν, έκανε αγορές ενός τεράστιου αριθμού έργων τέχνης και αρχαιοτήτων» και επέλεξε, αντί για την Ιταλία, να στραφεί για πλιάτσικο «προς νέα και ανεκμετάλλευτα πεδία»: την Ελλάδα.

«Οπως και άλλοι, χρησιμοποίησε το διπλωματικό σώμα της χώρας του για να υλοποιήσει τις καλλιτεχνικές του φιλοδοξίες.

Ηρθε σε επαφή με τον σερ Τόμας Ρόου, έναν από τους πλέον διακεκριμένους πρεσβευτές μας στην Πύλη, με τον οποίον συμφώνησε την αγορά έργων τέχνης από την Ελλάδα».

Σύμφωνα με το βιβλίο, αμφότεροι «θεωρούσαν την Ελλάδα μια τουρκική επαρχία που κατοικούνταν από Ελληνες και που ευτυχώς ήταν σκεπασμένη με τα απομεινάρια μιας λαμπρής και ευγενούς αρχαιότητας.

Ο κόμης ήταν πεπεισμένος, και δικαίως, ότι πολλά θαυμάσια αγάλματα μπορούσαν να αποκτηθούν σε χαμηλές τιμές». Ο σερ Τόμας «εργάστηκε με ζήλο και προετοίμασε με επιτυχία το έδαφος για την άφιξη του Ουίλιαμ Πέτι, αντιπροσώπου του κόμη, ο οποίος «έγινε πολύ δημοφιλής στους τούρκους αξιωματούχους» και «δεν άργησε να οργώσει όλη την Ελλάδα.

Περιπλανήθηκε στα νησιά του Αρχιπελάγους, επισκέφθηκε τη Σάμο, την Εφεσο και τη Θεσσαλονίκη. Χάθηκε, ναυάγησε, φυλακίστηκε και υπέστη κακομεταχείριση, αλλά στο τέλος πάντα επέστρεφε με ένα φορτίο μάρμαρα». Σύντομα, «η συλλογή του Αραντελ έγινε διάσημη, κυρίως χάρη στις άοκνες προσπάθειες του Πέτι και του πρέσβη».

Χώρα γεμάτη ερείπια αρχαίων πόλεων

Στα «αλιεύματα» του Πέτι συγκαταλέγονταν «μια πλήρης συλλογή ενεπίγραφων μαρμάρων» και «ένα διάσημο πλέον τεκμήριο της ελληνικής ιστορίας, γνωστό ως “Μάρμαρο της Πάρου” (σ.σ.: το Πάριο Χρονικό), το οποίο περιέχει εκτενές χρονολόγιο της ιστορίας της Αρχαίας Ελλάδας.

Σήμερα, βρίσκεται μαζί με ό,τι απέμεινε από τη συλλογή Αραντελ στο Μουσείο Ασμόλιαν της Οξφόρδης».

Τα περισσότερα «λάφυρα» κατέληξαν στους κήπους του κόμη, η αρχική συλλογή του οποίου περιελάμβανε 37 αγάλματα, 128 προτομές και 250 ενεπίγραφα μάρμαρα. Στα χνάρια του βάδισαν και άλλοι. «Ακόμη και ο Κάρολος Α’ επιδίωξε να βρει εκεί αρχαιότητες. Εστειλε τον ναύαρχό του, σερ Κένελμ Ντίγμπι, ο οποίος αγκυροβόλησε στη Δήλο και ξεσήκωσε τα διασκορπισμένα υπέροχα ερείπιά της».

Κατά τον Κάσον, «η Ελλάδα, υπό το πρίσμα της Αναγέννησης και της άνθησης της μελέτης των κλασικών σπουδών, θεωρούνταν στην Αγγλία περίπου μια μακρινή χώρα γεμάτη ερείπια αρχαίων πόλεων μέσα στα οποία πλούσιοι συλλέκτες ή μελετητές μπορούσαν να μαζέψουν πληθώρα θησαυρών».

Κι ενώ οι Βρετανοί πίστευαν ότι «οι Ρωμαίοι είχαν ουσιαστικά αδειάσει την Ελλάδα από τα αγάλματα και τα ωραιότερα έργα τέχνης της αρχαιότητας», εξακολουθούσαν να τη βλέπουν ως «πιθανό χρυσωρυχείο» και «δυνητική αποθήκη γεμάτη λάφυρα».

Εξού και ακολουθούσαν αυτή την «ατυχή παράδοση που συνεχίστηκε και τον 18ο αιώνα», για την οποία, ασφαλώς, στον υποδουλωμένο λαό δεν έπεφτε λόγος. «Τους ίδιους τους Ελληνες δεν τους λογάριαζαν. Για τον Αγγλο, ήταν απλώς οι φτωχοί ραγιάδες ενός τούρκου αφέντη»…