Η τροφή ως όπλο

Στις 17 Ιουλίου, σχεδόν έναν χρόνο αφότου υπογράφηκε η συμφωνία στην Κωνσταντινούπολη, η Ρωσία αποφάσισε να μην ανανεώσει την πρωτοβουλία της Μαύρης Θάλασσας για τα σιτηρά (BSGI), που επέτρεπε στην Ουκρανία να συνεχίσει να εξάγει γεωργικά προϊόντα στις παγκόσμιες αγορές στη διάρκεια του πολέμου. Οπως επεσήμανε ο Αντόνιο Γκουτέρες, ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ, η πρωτοβουλία αυτή ήταν «ένας φάρος ελπίδας σε έναν κόσμο που το χρειάζεται απεγνωσμένα».

Πριν από τον επιθετικό πόλεμο της Ρωσίας, η Ουκρανία έπαιζε κρίσιμο ρόλο στον παγκόσμιο εφοδιασμό με τρόφιμα: το ένα πέμπτο του παγκόσμιου κριθαριού προερχόταν από την Ουκρανία, καθώς και το ένα έκτο του καλαμποκιού και το ένα όγδοο του σιταριού. Αφού εισέβαλε η Ρωσία στην Ουκρανία, επιτιθέμενη σε καλλιέργειες και αποθήκες σιτηρών και αποκλείοντας τα ουκρανικά λιμάνια, οι παγκόσμιες τιμές των τροφίμων εκτοξεύτηκαν σε επίπεδα ρεκόρ, θέτοντας σε κίνδυνο τον πολύτιμο εφοδιασμό με τρόφιμα πολλών εισαγωγικών χωρών. Η BSGI είχε σκοπό να αποκαταστήσει μία κρίσιμη οδό για γεωργικές εξαγωγές από την Ουκρανία και να χαμηλώσει τις παγκόσμιες τιμές των τροφίμων.

Παρά τις πολλές προκλήσεις, πέτυχε τον βασικό στόχο της. Από τον Αύγουστο του 2022, οι εξαγωγές σχεδόν 33 εκατομμυρίων τόνων σιτηρών και τροφίμων από την Ουκρανία σε 45 χώρες έπαιξε καταλυτικό ρόλο στη μείωση των παγκόσμιων τιμών των τροφίμων κατά 25%. Οπως δείχνουν τα δημόσια εμπορικά δεδομένα, περισσότερο από το ήμισυ των σιτηρών, συμπεριλαμβανομένων των δύο τρίτων του σιταριού, πήγε στις αναπτυσσόμενες χώρες. Επιπλέον, η BSGI διασφάλισε συνεχιζόμενη πρόσβαση του Παγκόσμιου Επισιτιστικού Προγράμματος (WFP) σε σιτηρά. Το 2023, η Ουκρανία προμήθευσε το 80% του σιταριού που απαιτείται για τη στήριξη ανθρωπιστικών επιχειρήσεων στις πλέον ανασφαλείς επισιτιστικά χώρες, όπως το Αφγανιστάν, το Τζιμπουτί, η Αιθιοπία, η Κένυα, η Σομαλία, το Σουδάν και η Υεμένη. Χωρίς την οδό της Μαύρης Θάλασσας, το WFP πρέπει να βρίσκει το σιτάρι του αλλού, σε υψηλότερες τιμές και με μεγαλύτερους χρόνους παράδοσης, σε μια στιγμή που ο κόσμος αντιμετωπίζει μία πρωτοφανή επισιτιστική κρίση.

Η απόφαση της Ρωσίας ελήφθη παρά τις ανανεωμένες προτάσεις του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ ώστε να αντιμετωπιστούν οι ανησυχίες της χώρας. Προκειμένου να μετατοπίσει την ευθύνη, η Ρωσία υποστηρίζει πως δεν διευκολύνθηκαν επαρκώς οι δικές της γεωργικές εξαγωγές. Αυτό δεν επιβεβαιώνεται από τα δημοσίως διαθέσιμα εμπορικά δεδομένα, που δείχνουν ότι οι γεωργικές εξαγωγές της Ρωσίας ακμάζουν. Αντίθετα με τα ψέματα που διασπείρει η Ρωσία, η ΕΕ έχει φροντίσει ώστε οι κυρώσεις μας να μην έχουν επιπτώσεις στην παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια.

Παρ’ όλα αυτά, η Ρωσία αποφάσισε να αποχωρήσει από την BSGI τον Ιούλιο. Ωρες αργότερα, άρχισε να καταστρέφει τις εγκαταστάσεις αποθήκευσης σιτηρών και τις λιμενικές υποδομές της Ουκρανίας, με καθημερινές στοχευμένες επιθέσεις, όχι μόνο στην ίδια τη Μαύρη Θάλασσα αλλά και στον Δούναβη. Ως αποτέλεσμα, οι τιμές χονδρικής του σιταριού και του καλαμποκιού βίωσαν τη μεγαλύτερη αύξησή τους από την αρχή του ρωσικού πολέμου. Στο μεταξύ, η Ρωσία προσεγγίζει τώρα ευάλωτες χώρες, ιδίως στην Αφρική, με διμερείς προσφορές περιορισμένων αποστολών σιτηρών, προσποιούμενη ότι λύνει ένα πρόβλημα που δημιούργησε μόνη της. Είναι μία κυνική πολιτική να χρησιμοποιηθεί εσκεμμένα η τροφή ως όπλο.

Ο Josep Borrell είναι ύπατος εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Ενωσης για Θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας καθώς και αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής