Η ανάληψη ενός αμαρτωλού

Ο    «Οιδίπους επί Κολωνώ» είναι ένα ακόμα αριστούργημα του αρχαίου τραγικού λόγου. Σπάνια, και μόνο από φοιτητές στην Ευρώπη παιζόταν. Δεν είχε μπει και δεν είχε ιστορία στις σκηνοθετικές προτάσεις. Ηταν ύψιστη τιμή για τη χώρα μας που ο Αλέξης Μινωτής έκανε το αριστούργημα του Σοφοκλή λαϊκή αισθητική και πνευματική απόλαυση στην πλήθουσα αγορά του θεάτρου της Επιδαύρου. Η πρώτη παράσταση του έργου διεθνώς ήταν το 1958 με το Εθνικό Θέατρο, η δεύτερη απόπειρα το 1975 (ακολούθησαν άλλες δύο σκηνοθετικές δημιουργίες του ίδιου έργου από τον Μινωτή, το 1986 και το 1989 – το κύκνειον άσμα του στην Επίδαυρο).

Για την παράσταση του 1975 έγραφα στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ» κι ενώ δεν είχε υπάρξει καμία ανάλογη βοήθεια από προλαλήσαντες διεθνώς φιλολόγους και κριτικούς: «Ο θάνατος της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας σημαδεύτηκε με τις “Βάκχες” και τον “Οιδίποδα επί Κολωνώ”. Ποτέ και σε κανέναν τόπο ένα καλλιτεχνικό είδος δεν πέθανε, γεννώντας αριστουργήματα. Οι “Βάκχες” αίρουν μίαν αντινομία, το τελευταίος “Οιδίπους” μίαν αντίφαση. Και οι δύο τραγωδίες καταλήγουν στον ίδιο βαθύ λόγο μιας θεολογίας. Ο Σοφοκλής είχε θέσει με ενάργεια την αντίφαση στο Πρώτο Στάσιμο της “Αντιγόνης”, που προσωπικά θεωρώ την πιο πυκνή διατύπωση της ουσίας του τραγικού. Εκεί ζωή και θάνατος, πόρος και απορία, εσθλόν και κακόν ταυτίζονται ως προς ένα υπερκείμενο παρατηρητή. Και αυτή η ταυτότητα αποτελεί και τη δεινότητα της ανθρώπινης ύπαρξης, το ανοίκειο στοιχείο μέσα στη φύση του ανθρώπου.

Η άγνοια του κώδικα

Και οι δύο “Οιδίποδες” ΚΑΘΟΡΙΖΟΝΤΑΙ από τους δελφικούς χρησμούς. Οι χρησμοί στον Σοφοκλή είναι τα ΣΗΜΑΤΑ που εκπέμπει το θείο και η εκπλήρωσή τους είναι οι ενέργειες της θείας βούλησης. Οι χρησμοί είναι αντιφατικοί, αυτό όμως δεν σημαίνει πως η αντίφαση ενυπάρχει στη θεία βούληση. Ο Ηράκλειτος έλεγε πως ο Αναξ των Δελφών ούτε λέγει, ούτε κρύπτει, αλλά ΣΗΜΑΙΝΕΙ, φανερώνει δηλαδή τη βούλησή του με σήματα, με ένα σύστημα σημείων, έναν κώδικα που χρειάζεται αποκρυπτογράφηση. Η τραγωδία στον Σοφοκλή είναι η άγνοια του κώδικα ή η λαθεμένη ανάγνωση των σημάτων. Ο Οιδίπους Τύραννος διαβάζει συνεχώς λάθος τον κώδικα και οδηγείται στην καταστροφή.

Ο Οιδίποδας, όταν φτάνει στον Κολωνό, ΓΝΩΡΙΖΕΙ την κλείδα. Μπορεί να αποκαθιστά την επαφή μέσω των σημάτων με τη θεία βούληση και να κατανοεί το σχέδιο που καθορίζει την κίνηση του κόσμου. Η γνώση αυτή τον φανερώνει στα μάτια μας ως εγγύηση, ως απτή πραγματικότητα μιας πλαστής αντίφασης. Ο ένοχος ΕΙΝΑΙ και ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ένοχος. Είναι ένοχος στο μέτρο που αναλαμβάνει την ευθύνη των πράξεών του, δεν είναι ένοχος στο μέτρο που οι πράξεις του προκαθορίζονται και κατευθύνονται από ένα σχέδιο βίου που δεν είναι αυτός ο ρυθμιστής του. Από αυτή την άποψη ο Οιδίπους στον Κολωνό είναι ΦΩΤΙΣΜΕΝΟΣ. Είναι λάθος να πιστέψουμε πως έχει παραμείνει αμετάβλητος. Ο Τύραννος είναι σκληρός και πεισματάρης, επειδή δεν γνωρίζει, ο γέροντας είναι σκληρός και πεισματάρης, επειδή γνωρίζει.

Είναι η περίπτωση του Σαύλου – Παύλου και του Αυγουστίνου. Στη μια απόλυτη και στη άλλη απόλυτη στάση μεσολαβεί μια αποκάλυψη. Ο Οιδίποδας στον Κολωνό υπηρετεί το σχέδιο, το εφαρμόζει, το ενσαρκώνει και αξιώνεται έναν θάνατο ευανάγνωστο για τους υποψιασμένους και ακατανόητο για τους ανυποψίαστους. Ο οιδιπόδειος βίος, πέρα από αυτά, είναι ο ίδιος ένας κώδικας, θεατρικός πια, θεατρικό σήμα που χρειάζεται αποκρυπτογράφηση. Ο Σοφοκλής μετέγραψε τον κώδικα του Μύθου, τη γλώσσα του Μύθου, στη ΜΕΤΑ – ΓΛΩΣΣΑ του θεάτρου. Με ποια μέσα ΣΗΜΕΡΑ θα αναγνώσουμε αυτή τη γλώσσα για να προσεγγίσουμε την αλήθεια του Μύθου;

Η παράσταση του 1975

Είχα ευχηθεί κάποτε ο κ. Μινωτής να προσεγγίσει και πάλι τον “Οιδίποδα επί Κολωνώ”. Η παράσταση φέτος είχε την σαφήνεια των καλών παραστάσεων του κ. Μινωτή. Αδρός χωρισμός των κατά ποσόν μερών, συνοχή και συνέπεια. Λιτές γραμμές, έλλειψη ψυχολογισμού και μια έντονη προσπάθεια να διατηρήσει ο Χορός την αυτονομία του και τον ιδιάζοντα τρόπο της ύπαρξής του μέσα στην όλη δομή. Η σχολή στην οποία θήτευσε ο κ. Μινωτής έδωσε πάντα κυρίαρχο ρόλο στον λόγο. Και χαίρεται πάντα κανείς στις παραστάσεις του τον σεβασμό στο ποιητικό κείμενο, αρκεί να είναι ο κ. Μινωτής που το αποδίδει. Η παράσταση είχε σαφήνεια, αλλά δεν είχε ευκρίνεια. Ελειψε η διάκριση των επιπέδων της και η διάρθρωση των δομικών αρμών της. Τα δύο παράλληλα θέματα που εξικνούνται από τη ΣΤΑΘΕΡΑ να είναι ο Οιδίπους το θέμα που αναπτύσσει ο χρησμός για την τύχη του σώματός του στην Αθήνα και το θέμα που εξαγγέλλει ο άλλος χρησμός για την ενδεχόμενη ταφή του στη Θήβα.

Γύρω από τα δύο θέματα πυκνώνονται επεισόδια, πρόσωπα και διάνοιες, προσδιορίζονται το ήθος και το ύφος προσώπων και γεγονότων. Αυτή η φούγκα για δύο ΦΩΝΕΣ που αναπτύσσεται πάνω σε μια τρίτη, μόνιμη και σταθερή, τη ΦΩΝΗ του Χορού, έμεινε ανεκτέλεστη. Η φόρμα της τραγωδίας, που δομείται πάνω στη διπλή αντίφαση, η δυναμική, παρέμεινε στατική και κατά παράταξη. Ο Οιδίπους λειτούργησε ως άξονας και γύρω του, περιφερειακά, διαγράφονταν, κατά γραμμικό τρόπο, εναλλάξ διάφορα επεισόδια, ενώ έπρεπε να λειτουργήσει ως καταλύτης που αφομοιώνει και εξισορροπεί αντίθετα φορτισμένες ροπές. Ετσι το πρόσωπό του, αντί να γίνει πόλος ηρεμίας, έγινε πόλος ταραχής. Γι’ αυτό ίσως τονίστηκε περισσότερο το πάθος του από ό,τι η αποκάλυψη του μυστηρίου. […] Το χορικό του Κολωνού και το χορικό για τα γηρατειά ΥΠΟΧΡΕΩΝΟΥΝ στο τραγούδι, εξάλλου αποτελούν δυο πόλους του κεντρικού άξονα που διατρέχει το έργο. Από τη μια η ομορφιά της φύσης αναπαυμένη μέσα στην αέναη ανανέωση και από την άλλη ο πεπερασμένος χρόνος της ατομικής ύπαρξης. Αυτά τα αιώνια θέματα της λυρικής ποιήσεως μόνο με την εγκυρότητα του μέλους λειτουργούν.

Μακριά από ευκολίες

Η τραγωδία είναι τέκνο ενός πολιτισμού που εδράζεται στην ενότητα του κόσμου. Ο Χορός στον “Οιδίποδα επί Κολωνώ” θέτει την αντίφαση και την υπερβαίνει μέσα από τη μουσική. Ο ανθρώπινος ρυθμός, ατομικός ή ομαδικός, αδιάφορο, εκφράζει το πάθος και τη γύμνια της ύπαρξης. Η μελωδία αναφέρεται σε μια αφανή, αλλά διαρκή αρμονία, εγγύηση μιας άγρυπνης ενότητας των αντιφάσεων. Ο Σοφοκλής δεν έγραψε μια τραγωδία χαρακτήρων ή, πάντως, δεν επέμεινε σε μια σαφή διαγραφή τους. Σωστά ο κ. Μινωτής κράτησε μια απόσταση από ψυχολογικές, εύκολες άλλωστε, λύσεις και τόνισε περισσότερο τη διάνοια, παρά το ήθος των μορφών. […] Ολες όμως οι αντιρρήσεις και οι αμφισβητήσεις παραμερίζονται μπροστά στο κατόρθωμα του κ. Μινωτή. Ο Οιδίποδάς του δεν είναι απλά ο καλύτερος ρόλος του, είναι η κορυφαία στιγμή της τραγικής υπόκρισης στον τόπο μας. Κανένας άνδρας ηθοποιός δε συνέλαβε και δεν πραγμάτωσε ποτέ στα κοίλα τέτοιο μέγεθος και τόσο βάθος τραγικής μορφής».